DILI, 09 Jullu 2026 (TATOLI) – Prezidente Repúblika Timor-Leste, José Ramos-Horta, konsidera Prezidente Repúblika Indonézia ba Dalimak, Megawati Soekarnoputri, nu’udar belun di’ak Timor-Leste no subliña katak relasaun entre nasaun rua ne’e sai hanesan ezemplu tanjivel ba rekonsiliasaun ba mundu.
Ramos-Horta hato’o deklarasaun ne’e bainhira halo abertura ba enkontru bilaterál entre Timor-Leste no Indonézia iha Palásiu Prezidensiál, kinta ne’e, ne’ebé partisipa husi Megawati ho komitiva husi Indonézia.
“Lori povu Timor-Leste nia naran no ha’u-nia naran rasik hato’o benvindu filafali mai Palásiu Prezidensiál. Ida-ne’e hanesan onra boot ida mai ha’u ohin simu señora Prezidente no komitiva”, Ramos-Horta hateten.
Tuir Xefe Estadu, Timor-Leste no Indonézia la’ós de’it nu’udar nasaun viziña, maibé país rua ne’ebé ho susesu transforma pasadu ida ne’ebé nakonu ho dezafiu ba relasaun ida ne’ebé harii iha konfiansa, kooperasaun no rekonsiliasaun.
“Ita hasoru malu la’ós de’it hanesan reprezentante sira husi país viziñu rua, maibé hanesan belun antigu ne’ebé hala’o ona viajen estraordinária ida hamutuk – muda husi pasadu ida ne’ebé susar ba relasaun ida ne’ebé bazeia iha konfiansa, kooperasaun, no rekonsiliasaun. Ida-ne’e sai hanesan ezemplu ida ne’ebé nabilan iha mundu ida ne’ebé nakonu ho funu, inserteza globál, Nasaun Unida ne’ebé sai fraka, no orden internasionál ne’ebé kontinua fraku”, dehan.
Ramos-Horta afirma katak rekonsiliasaun ne’ebé alkansa husi nasaun rua ne’e hatudu katak aten-barani manifesta la’ós de’it iha kampu funu, maibé mós iha meza negosiasaun, liuhusi perdua ba malu, no iha esforsu atu harii konfiansa entre povu husi nasaun rua ne’e.
“Ita hanesan nasaun viziña sira ne’ebé hili hamutuk hateke ba futuru. Futuru kaer promesa no forsa boot liu dook duké pasadu trájiku”, nia hateten.
Hodi hatutan katak Indonézia no Timor-Leste oras ne’e hamriik nu’udar parseiru ne’ebé fahe kompromisu atu mantein pás, estabilidade rejionál, no prosperidade ne’ebé fahe, partikularmente bainhira Timor-Leste prepara atu sai membru kompletu ASEAN nian.
Prezidente mós hato’o apresiasaun ba vizita kortezia husi Megawati, hodi nota katak ida-ne’e sai hanesan oportunidade signifikativa ida ba nasaun rua atu troka hanoin sira kona-ba dezafiu oioin ne’ebé fahe no esplora dalan foun sira ba kooperasaun.
“Ami valoriza tebes vizita ida-ne’e. Fó oportunidade ba ami atu troka opiniaun ho nakloke, reflete kona-ba dezafiu sira ne’ebé fahe, no esplora oportunidade kooperasaun ne’ebé sei fó benefísiu ba nasaun rua ne’e”, nia afirma.
Iha konkluzaun husi nia diskursu sira, Ramos-Horta konvida Megawati atu konsidera Palásiu Prezidensiál hanesan nia uma rasik. “Favór konsidera fatin ida-ne’e hanesan ita-nia uma, tanba ita sai hanesan belun no ha’u hein konversa ida ne’ebé nakloke no produtivu”, Ramos-Horta hateten.
Megawati to’o iha Palásiu Prezidensiál pur volta tuku 10h00 dadeer no simu ho serimónia Estadu nian ne’ebé lidera pesoalmente husi Prezidente Ramos-Horta. Tuir serimónia benvindu, líder na’in-rua hala’o enkontru bilaterál ida molok kontinua ho ajenda, ne’ebé inklui konferénsia onra Estadu nian, palestra públika ida ne’ebé hato’o husi Megawati, no almosu Estadu nian.
Tuir observasaun Tatoli, husi tuku 09h45, Prezidente José Ramos-Horta, Primeiru-Ministru Xanana Gusmão, Prezidente Parlamentu Nasionál, Fernanda Lay, no responsavel altu sira Estadu nian balun marka prezensa iha Palásiu Prezidensiál, hodi hein konvidadu onra nian to’o.
Iha resintu serimónia ne’e, pesoál Forsa Defeza Timor-Leste (F-FDTL) liu na’in-100 hamriik iha formasaun nu’udar guarda de onra. Serimónia benvindu ne’e hahú ho saudasaun militár, tuirmai toka inu nasionál Indonézia nian, “Indonesia Raya”, husi banda militár F-FDTL, no tuirmai toka inu nasionál Timor-Leste, “Pátria”. Serimónia ne’e la’o lahó inspesaun ba guarda onra nian, tuir protokolu sira ne’ebé estabelese ona.
Hafoin serimónia, Prezidente Ramos-Horta aprezenta membru delegasaun Timor-Leste ba Megawati, enkuantu Megawati aprezenta delegasaun Indonézia ne’ebé akompaña nia. Hafoin ne’e, líder na’in-rua ne’e hakat bá Salaun ASEAN hodi asina Livru Konvidadu Estadu nian, eventu ida ne’ebé asiste husi Prezidente Parlamentu Nasionál, Maria Fernanda Lay, no Primeiru-Ministru, Xanana Gusmão.
Megawati nia vizita mai Timor-Leste iha loron 08 to’o 10 Jullu tinan 2026, tuir konvite husi Prezidente José Ramos-Horta, hodi marka ninia vizita datoluk ba nasaun ne’e hafoin viajen sira uluk nian iha tinan 1999 no 2002.
Notísia relevante: Ramos-Horta no Xanana simu Megawati iha aeroportu Dili
Jornalista: Arminda Fonseca
Editora: Maria Auxiliadora
