Top

Timor Aid organiza espozisaun dokumentáriu kona-ba Uma-Lulik iha Timor-Leste

Timor Aid realiza espozisaun dokumentáriu kona-ba Uma-Lulik.

DILI, 14 Jullu 2026 (TATOLI) – Timor Aid halo parseria ho Blue Milk hala’o peskiza no dokumentasaun kona-ba Uma-Lulik iha munisípiu tolu, inklui Oekusi no ohin organiza espozisaun hodi hatudu rezultadu dokumentáriu kona-ba Uma-Lulik sira iha Timor-Leste.

Diretora-Ezekutiva Timor Aid, Maria do Céu Lopes, hateten uma-lulik mak símbolu importante liu ba patrimóniu kulturál Timor-Leste nian. Uma-lulik hanaran mós uma-lisan no knua. Sira reprezenta bei’ala sira husi komunidade ka grupu idaidak ne’ebé ko’alia dalen ida ne’ebé la hanesan ho nia tradisaun kulturál rasik.

Nia dehan uma-lulik idaidak relasiona ho elementu naturál sira seluk hanesan fatuk-lulik, ai-lulik, bee-lulik ida-ne’ebé timoroan sira hala’o rituál ba bei’ala sira husu “matak-malirin” nu’udar símbolu metafóriku ba dame, prosperidade no saúde di’ak.

Uma-lulik sai fatin rai sasán lulik bei’ala sira-nian hanesan tais (hena lulik), surik (surik rituál), máskara no estátua bei’ala sira-nian, belak (medallaun sira ne’ebé reprezenta loromatan no kbiit), kaebauk (ornamentu ulun nian ho forma fulan krexente ka balada-dikur), morteen no sasán sira seluk ne’ebé hatudu de’it iha sirkunstánsia balun, hanesan durante rituál sau-batar ka sau-hare, bainhira sira hasai no hatudu de’it ba komunidade ka grupu husi lisan ne’ebé sira pertense ba.

“Objetivu ita halo espozisaun ne’e mak atu dokumenta ka prezerva kulturál Timor-Leste nian. Ita-nia foka ba uma-lulik iha munisípiu haat hanesan ita foti serimónia sobu uma-lulik, hadi’a uma-lulik, bee-lulik, sau-batar no seluk tan. Entaun, ita dokumenta hotu oinsá ita bele iha istória kona-ba patrimóniu kulturál tanba kada uma-lulik, lian, hatais diferente tebes”, Maria do Céu Lopes hateten ba Tatoli iha Palásiu Prezidénsial, Bairu Pité, Dili, ohin.

Nia dehan dokumentasaun ne’e sira halo tinan rua ba munisípiu hanesan Bahadanak, Aitana, Vikeke (Tetun Terik) Marobo, Bobonaru (Kemak) Na Bobo ho uma-lisan asosiadu rua iha Oekusi (Baikenu/Dawan) Uma Dato Babulu ho Uma Lisan haat, Matai, Kovalima (tetun terik).

Nia dehan rezultadu husi projetu ida-ne’e haloot ona iha baze dadus atu lori bá hatudu iha Uma-Tais/Museu Tais de Timor-Leste, iha tempu oin mai. Nune’e, bele fasilita ema hotu ne’ebé hakarak haree no hatene patrimóniu Timor-Leste nian.

Nia dehan projetu ne’e la’o di’ak tanba hetan apoiu fundu husi Embaixada Amérika hamutuk rihun $235 durante tinan rua, ba uma-lulik sira seluk ne’ebé seidauk halo ninia dokumentasaun ba oin sei kontinua halo.

Maria do Céu dehan espozisaun ne’e sei hala’o to’o 20 Jullu 2026, ohin no aban, realiza iha Palásiu Prezidensiál no hotu ida-ne’e kontinua iha Timor Aid to’o 20 Jullu 2026.

Enkarregadu Negósiu Embaixada Estadu Unidu Amérika iha Timor-Leste, Bruce Begnell, dehan liuhusi parseria ho Timor Aid, hala’o espozisaun iha Palásiu Prezidensiál hodi selebra Projetu Prezervasaun Kulturál Uma-Lulik.

“Ita hasoru malu iha tempu ida ne’ebé mudansa globál la’o lais loos. Nu’udar membru plenu ASEAN nian, Timor-Leste daudaun ne’e halo engajamentu ho rejiaun ida-ne’e ho maneira foun no dinámiku. Prezervasaun patrimóniu garante katak progresu la’o ba oin ho identidade no konfiansa. Ita-boot sira-nia dedikasaun hatudu oinsá prezervasaun kulturál bele sai hanesan ponte entre sabedoria pasadu nian no oportunidade iha futuru”, nia dehan.

Estadu Unidu Amérika sente onradu bele halo parseria ho Timor Aid hodi prezerva Timor-Leste nia identidade kulturál ba jerasaun sira iha futuru.

Iha fatin hanesan, Ministru Juventude Desportu, Arte no Kultura, Nelyo Isaac Sarmento, hateten dokumentasaun ba patrimóniu kulturál Timor-Leste ne’e importante tebes tanba Organizasaun Nasaun Unida nian ba Edukasaun, Siénsia no Kultura (UNESCO) hateten país hothotu atu halo salvaguarda ba nia patrimóniu no kulturál.

“Entaun atividade ohin ne’e mós parte ida invetariza ita-nia rekursu kulturál hothotu ne’ebé ita iha atu sai identidade ne’ebé loloos timoroan nian atu halo diferensa ho país sira seluk. Tanba illa Timór ida-ne’e fahe ba país rua ida mak ita no ida mak Timor Osidentál ka Indonézia. Entaun, ohin ita mai iha ne’e halo diferensa katak ho rekursu kulturál ne’ebé iha halo diferensa, nune’e país seluk labele kópia”, dehan.

Nia dehan meiu ida-ne’e mós atu loke timoroan sira hotu katak uma-lulik mak identidade Timor-Leste nian atu halibur timoroan sira husi jerasaun ba jerasaun. “Uma-lulik hatudu ba ita sai símbolu unidade nasionál, ita bele la gosta malu maibé iha uma-lulik sempre maun no alin, tanba iha uma-lulik hatuur dame ba ita”, dehan.

Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta, hateten dokumentasaun ba patrimóniu kulturál Timor-Leste ne’e importante tebes atu prezerva identidade loloos Timor-Leste nian.

“Ha’u rasik mós iha ne’e promove kultura hanesan tais, imajen, uma-lulik no seluk tan”, nia afirma.

Jornalista: Arminda Fonseca 

Editora: Maria Auxiliadora 

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!