DILI, 15 Jullu 2026 (TATOLI) – Provedoria Direitu Umanu no Justisa (PDHJ, sigla portugés) rejista kazu hamutuk 37 ne’ebé konfirma viola direitu umanu no prinsípiu boa governasaun durante tinan 2025, tuir relatóriu anuál ne’ebé aprezenta ba Parlamentu Nasionál.
Rerelatóriu ne’e fornese vizaun jerál kona-ba PDHJ nia serbisu iha implementasaun mandatu konstitusionál no hatudu katak, husi kazu 194 ne’ebé konklui ona, 37 (19%) termina ho relatóriu investigasaun no rekomendasaun tanba hetan evidénsia kona-ba violasaun direitu umanu ka prinsípiu governasaun di’ak.
Durante 2025, PDHJ hala’o serbisu sira tuir prioridade estratéjiku lima mak protesaun, prevensaun, promosaun, supervizaun polítika públika no dezenvolvimentu institusionál kabe ba planu estratéjiku 2024–2028.
Iha períodu ida-ne’e, PDHJ prosesa keixa sira, investiga alegasaun violasaun direitu umanu no boa governasaun, monitoriza sela detensaun, prizaun, ospitál no instituisaun solidariedade sosiál, hala’o atividade edukasaun no sensibilizasaun públika, nomós realiza estudu no fiskalizasaun konstitusionál hodi asegura katak polítika públika no lejizlasaun sira respeita konstituisaun no prinsípiu direitu umanu.
Durante iha tinan kotuk, PDHJ rejista keixa hamutuk 179, kompostu 175 ne’ebé hato’o husi sidadaun sira no haat ne’ebé rejista bazeia ba inisiativa Provedoria.
Keixa ne’e barak husi munisípiu Dili, no alegasaun ne’ebé identifika barak liu relasiona ho violénsia fízika, abuzu podér, falta transparénsia no kobransa ilegál iha servisu públiku.
Bazeia ba rezultadu avaliasaun prelimináriu, keixa 101 loke ba investigasaun, ne’ebé iha 22 loke ba investigasaun no haruka notísia krime ba Ministériu Públiku, 13 rezolve liuhusi mediasaun no konsiliasaun, 12 refere ba entidade relevante no monitoriza nafatin, 15 taka no haruka ba entidade kompetente, 15 taka arkiva, no ida mak adia desizaun tanba presiza análize adisionál.
Iha área mediasaun no konsiliasaun, husi kazu 13 ne’ebé Komité Jestaun Keixa deside atu rezolve liuhusi mekanizmu ne’e, 11 konsege rezolve ona no hetan akordu entre parte sira, ida tama iha faze pré-mediasaun no kazu ida seidauk prosesa.
Durante iha tinan kotuk, PDHJ prosesa kazu investigasaun hamutuk 217, kompostu husi 128 kazu governasaun di’ak no 89 kazu direitu umanu, ne’e inklui kazu sira ne’ebé kontinua husi tinan 2024.
Hosi kazu hirak ne’e, 194 konsege konklui ona, kompostu hosi kazu governasaun di’ak 112 no kazu direitu umanu 82, enkuantu kazu 23 sei kontinua nia prosesu iha tinan 2026.
“Husi kazu 194 ne’ebé konklui ona, 134 kazu (69%) arkiva tanba laiha evidénsia sufisiente ka problema rezolve ona, 23 kazu (12%) termina ho relatóriu investigasaun no sujestaun, no 37 kazu (19%) termina ho relatóriu investigasaun no rekomendasaun, tanba konfirma iha violasaun ba direitu umanu ka prinsípiu governasaun di’ak”, refere relatóriu anuál PDHJ ne’ebé Tatoli asesu, ohin.
Tuir dokumentu ne’e, violasaun governasaun di’ak barak liu relasiona ho administrasaun ladi’ak (38%), abuzu podér (36%) no ilegalidade (22%). Enkuantu, violasaun direitu umanu maioria relasiona ho direitu ba liberdade, integridade no seguransa ema nian.
Iha área monitorizasaun no rekomendasaun, PDHJ haree tuir implementasaun Relatóriu Investigasaun Finál (RIF) ho rekomendasaun 26, kompostu husi direitu umanu 16 no governasaun di’ak 10. Husi rekomendasaun direitu umanu 100% implementa ona husi entidade respondente sira.
Enkuantu husi rekomendasaun governasaun di’ak 10, iha hitu implementa ona no tolu implementa parsialmente.
PDHJ reafirma kompromisu atu hametin Estadu direitu, proteje direitu umanu, promove governasaun ne’ebé responsabiliza no transparente, no garante katak sidadaun idaidak iha asesu ba justisa.
Jornalista: Nelson de Sousa
Editora: Maria Auxiliadora




