Konferénsia Mariña da Guerra, Jenerál Falur subliña importánsia proteje tasi husi ameasa krime transnasionál

DILI, 17 Jullu 2026 (TATOLI)—FALINTIL- Forsa Defeza Timor-Leste (F-FDTL), Sesta ne’e, organiza Konferénsia IX Mariña da Guerra no Guarda Kosteira ho tema ‘Kria sinerjia entre Marinha no Guarda Kosteira sira iha CPLP hodi uza inovasaun no teknolojia atu hametin seguransa marrítima.’
Iha biban ne’e, Xefe Estadu Maiór Jenerál Forsa Armada (XEMGFA), Tenente Jenerál Domingos Raul Falur Rate Laek, bolu atensaun ba Estadu membru Komunidade País ko’alia lian Portugés (CPLP, sigla portugés) atu hamutuk proteje tasi husi ameasa transnasionál hanesan peska ilegál no atividade ilísitu sira seluk.
“Ha’u husu iha konferénsia ne’e, dahuluk, hametin mekanizmu partilla informasaun operasionál no konsiénsia marrítima entre Mariña no Guarda Kosteira sira liuhusi plataforma dijitál komún no protokolu troka informasaun ne’ebé lalais no efisiente,” Tenente Jenerál Falur hateten iha nia diskursu iha ámbitu konferénsia ne’ebé hala’o iha JL World, Metiaut, Sesta ne’e.
Kestaun daruak ne’ebé Estadu membru CPLP presiza tau atensaun mak aumenta númeru ezersísiu no simulasaun hamutuk, ne’ebé adapta ba kondisaun jeográfika no kapasidade Estadu membru ida-idak, husi Amazónia ba Oseanu Índiku, no husi Atlántiku ba Pasífiku.
Datoluk, kria programa formasaun no kapasitasaun téknika atu mariña kiik sira, hanesan Timor-Leste bele aprende husi esperiénsia mariña boot sira iha CPLP, no mariña boot sira mós bele apreende husi koñesimentu rejionál ne’ebé nasaun idaidak iha kona-ba nia espasu marrítimu rasik.
“Forsa CPLP la’ós tanba ita hotu iha kapasidade hanesan, maibé tanba ita-nia esperiénsia sira kompleta malu,” nia akresenta.
Jenerál Falur konsidera, lian portugés la’ós patrimóniu kulturál de’it maibé hanesan mós instrumentu importante ba konfiansa, formasaun no interroperabilidade entre instituisaun defeza sira ne’ebé harii durante tinan barak liuhusi kooperasaun.
“Konfiansa ida-ne’e mak halo ita bele haree ba futuru ho hakmatek, tanba ita hatene katak sei la enfrenta dezafiu sira mesak,” nia tenik.
Tuir Falur, oseanu iha sékulu liubá lori komunidade sita hasoru malu no partilla lian komún ida. Tanba ne’e jerasaun ohin loron iha responsabilidade atu transforma eransa istórika ida-ne’e ba komunidade seguransa ne’ebé modernu, efikás no prepara ho teknolojia atu hasoru dezafiu sira iha tempu agora.
Notísia relevante : Governu lansa Portál Ekonomia Azúl hodi promove rikeza tasi Timór
Konferénsia ne’e bele sai pasu ida atu hametin sinerjia duradouru entre Mariña no Guarda Kosteira sira iha CPLP atu serví dame no seguransa ba tasi sira ne’ebé partilla.
Jenerál Falur dehan, prezensa nasaun membru CPLP ne’ebé partisipa iha konferénsia ne’e fó onra ba Timor-Leste, ba objetivu komún ne’ebé hamutuk lori konviksaun katak tasi la’ós atu fahe ita, maibé sai ligasaun ida-ne’ebé halo CPLP nu’udar komunidade ida-ne’ebé iha prezensa iha mundu tomak.
Falur deskreve tema iha konferénsia ne’e la’ós de’it tanba situasaun momentu ida, maibé resposta naturál husi komunidade ida-ne’ebé maduru ba tempu ne’ebé nakonu ho inserteza, iha ne’ebé kompetisaun entre nasaun boot sira sai a’as liután iha área marrítima.
Nia dehan, pirataria, peska ilegál la deklara no la tuir regulamentu, tráfiku ema, tráfiku droga, krime transnasionál, vulnerabilidade ba infraestrutura krítika iha okos tasi, no instabilidade ne’ebé mosu tanba mudansa klimátika, hotu-hotu sai ameasa ne’ebé la hatene fronteira ka bandeira.
Aleinde ne’e, iha mudansa estratéjika ida-ne’e, CPLP ocupa pozisaun ida-ne’ebé úniku. “Ita hamutuk nasaun sia, iha kontinente haat, ne’ebé la hamutuk tanba interrese momentu de’it, maibé tanba istória komún ida liu tinan atus lima, ne’ebé hahú no dezenvolve liuhusi tasi. Tasi mak uluk hamutuk ita; no ohin loron mós tasi mak bolu ita atu serbisu hamutuk.”
Komunidade internasionál balun de’it mak iha espasu marrítimu boot no oioin hanesan CPLP, hahú husi bee tasi Cabo Verde no Guiné-Bissau iha Oseanu Atlántiku, bá Angola, São Tomé no Príncipe no Moçambique, liuhusi Brazíl ho nia kosteira Atlántika ne’ebé luan tebes, no Portugal ne’ebé durante istória sai guarda ba dalan marrítimu ne’ebé liga oseanu sira, to’o iha Timor-Leste iha sorin lorosa’e, ne’ebé lokaliza iha enkontru entre Oseanu Índiku no Oseanu Pasífiku.
“Bainhira tau hamutuk zona ekonomia eskluziva (ZEE) husi nasaun sira-ne’e, sai domíniu marrítimu ida boot liu iha mundu. Patrimóniu komún ida-ne’e mak sai iha tempu hanesan, ita-nia rikeza boot liu nomós responsabilidade boot liu,” Jenerál Falur, hatutan.
Husi patrimóniu ne’e mak depende ekonomia azúl ba povu sira inklui setór peska, enerjia, turizmu no konetividade entre kontinente sira.
Zona Ekonómika Eskluziva
Timor-Leste lokaliza entre Estreitu Ombai no Wetar, ne’ebé sai korredór navegasaun internasionál no dalan marrítimu estratéjiku ba poténsia marrítima boot sira. Timor-Leste iha Zona Ekonómika Eskluziva (ZEE) ne’ebé boot liu dala barak kompara ho nia territóriu rai maran.
“Ita hanesan nasaun foun ida-ne’ebé sei kontinua dezenvolve nia kapasidade navál no sistema vijilánsia marrítima. Maibé ita hatene momós katak futuru Timor-Leste depende barak ba tasi, husi pesca ne’ebé sustenta komunidade kosteira sira, poténsia enerjia iha tasi sorin súl, turizmu ne’ebé bele dezenvolve husi biodiversidade marrítima ne’ebé úniku, no seguransa ba dalan marrítimu sira ne’ebé atravesa ita-nia área responsabilidade,” Jenerál Falur, katak.
Nia dehan, ba Timor-Leste, tasi la’ós periferia maibé tasi mak sai hanesan sentru projetu nasaun ne’ebé hametin ba jerasaun sira tuir mai. Tanba ne’e, seguransa marrítima iha sékulu XXI labele garante de’it ho meiu navál.
Maibé presiza mós informasaun situasionál ne’ebé partilla malu, sistema detensaun no monitorizasaun ne’ebé bele serbisu hamutuk no kapasidade atu transforma dadus oioin sai desizaun operasionál iha tempu loos.
Falur rekoñse, teknolojia vijilánsia liuhusi satélite, Sistema Automátiku Identifikasaun (AIS), integrasaun informasaun no intelijénsia artifisiál atu analiza padraun tráfiku marrítimu agora la’ós tan luxu ida ba mariña boot sira deit. Ohin loron sai instrumentu esensiál ba Estadu kosteiru hotu ne’ebé hakarak ezerse nia soberania marrítima ho efikásia.
“Hanesan mós ezersísiu konjuntu no kombina simulasaun iha postu komandu no plataforma treinamentu hamutuk, ne’ebé Ezersísiu Felino hatudu ona ninia rezultadu di’ak iha CPLP, sai dalan di’ak liu atu transforma vontade kooperasaun ba interroperabilidade loos. Partilla doutrina, troka ofisiál sira no hala’o ezersísiu regular mak ita bele harii konfiansa iha momentu krize bele halo diferensa entre halo asaun mesak ka halo asaun hamutuk hanesan komunidade seguransa marrítima ida,” nia subliña.
Jornalista : Natalino Costa
Editora : Julia Chatarina

