Komisaun A husu KSMJ garante funsionamentu TR relasiona ho juis na’in haat ne’ebé hetan prosesu disiplinár

DILI, 20 Jullu 2026 (TATOLI)-Membru Komisaun A ne’ebé Trata Asuntu Konstitusionál no Justisa, Patrocínio dos Reis Fernandes, husu ba Konsellu Superiór Majistradu Judisiál (KSMJ) atu halo jestaun di’ak hodi garante funsionamentu órgaun judisiál relasiona ho juis na’in-haat iha Tribunál Rekursu (TR) ne’ebé hetan prosesu disiplinár.

Nia hateten katak KSMJ iha regra internál rasik kona-ba serbisu administrativamente hodi tau matan ba funsionamentu tribunál sira hotu no dezempeñu juis.

Tuir deputadu, tribunál ne’e úniku órgaun ida ne’ebé sai esperansa ba povu no nasaun nian atu asegura justisa iha rai ida-ne’e. “Bainhira to’o iha ne’ebá ema hotu haree ba atuasaun profisionalizmu juis sira-nian, tanba kualkér juis ida atu simu knaar nia halo juramentu ba povu no nasaun”, dehan.

Patrocínio salienta KMSJ liuhusi deliberasaun fó prosesu disiplinár ba juis na’in-haat ne’ebé iha Tribunál Rekursu no KSMJ iha nia razaun hodi ka’er ba regulamentu internál, ne’ebé ezije integridade juis hothotu nian, iha dezempeñu funsaun atu asegura justisa tribunál funsiona ho imparsialmente hodi hetan fiar husi povu no Estadu tomak ba kualkér desizaun ne’ebé sai husi tribunál.

Tuir deputadu husi bankada Kongresu Nasionál Rekonstrusaun Timorense (CNRT, sigla portugés), prosesu disiplinár ida-ne’e mós halo tanba vontade órgaun ne’e nian atu korrije internál ba iha prosesu sira iha tribunál nian no hatudu ba públiku iha faze sira buka korresaun malu husi laran hafoin sai ba li’ur hodi halo serbisu sira.

Nia afirma katak ho esperansa ida-ne’e bele hatuur justisa iha país ne’e ho kredibilidade aas ho integridade pesoál ne’ebé aseitavel.

“Husi parte ida ita preokupa, ita hatene juis sira iha Tribunál Rekursu [no] Konsellu Superiór ne’e funsiona ema na’in-lima. Se na’in-haat hetan prosesu disiplinár ita hein katak, kapasidade ne’ebé iha lideransa KSMJ halo jestaun ba órgaun ida-ne’e sei la afeta ba ninia funsionamentu”, nia dehan.

Deputadu ne’e realsa katak prosesu disiplinár sai momentu importante no reflete ba ema hotu ne’ebé haknaar an iha setór justisa nian hodi hanoin sira la’ós polítiku ba serbisu iha órgaun ida ne’ebá, maibé timoroan tomak depozita konfiansa atu hein justisa ida ne’ebé loos.

Tanba ne’e, Patrocínio ezije Estadu tomak atu reforsa setór justisa iha parte hotu hanesan rekursu umanu no seluk tan ne’ebé bele apoia di’ak liután servisu iha setór ne’e.

Juiz sira ne’ebé hetan prosesu disiplinár mak juis dezembargadór Deolindo dos Santos, Duarte Tilman, juiza Maria Natércia Gusmão no Jacinta Correia.

Keixa ne’ebé alega ba sira mak violasaun ba regra étika profisionál no konduta, nomós Estatutu Majistratura (EMJ); Intervensaun iha kazu sivíl ne’ebé testemuña nu’udar juis nia konjuje, viola artigu balun husi Kódigu Prosesu Sivíl (KPP); La deklara fundamentu ba inabilitasaun ka rekuza ,tuir artigu 87 no  Kódigu Prosesu Sivíl no artigu 10, parágrafu 1, alínea c) husi EMJ; Intervensaun ilegál iha rekursu rua iha ámbitu kazu sivíl hanesan, maski hetan diskualifikasaun legál; Alterasaun, enkuantu hala’o knaar nu’udar Juis Relatór iha rekursu, ba deskobrimentu faktuál sira ne’ebé estabelese iha primeira instánsia, hodi viola artigu 459 no Kódigu Prosesu Sivíl; Falla atu deklara konflitu interese tuir artigu 87 no 88 husi Kódigu Prosesu Sivíl; no Indikasaun sira kona-ba kompromisu krime sira hanesan negasaun ba justisa, favoritizmu pesoál, no hahalok aat (prevarikasaun) judisiál, hanesan define iha Kódigu Penál, espesifikamente kona-ba dezisténsia ba rekursu ne’ebé hatama husi Ministériu Públiku ho razaun la selu kustu judisiál.

Jornalista: Nelson de Sousa

Editora: Maria Auxiliadora