Governu ofisialmente lansa komersiál fibra ótika ba públiku

DILI, 28 Jullu 2026 (TATOLI)—Governu liuhusi Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmao, tersa ne’e, ofisialmente lansa komersiál fibra ótika ba públiku liuhusi operadór telekomunikasaun Telemor, Telkomsel no Timor Telekom.
Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, hateten onra boot ba nia bele partisipa iha lansamentu komersiál kabu submariñu Timor-Leste nian, tanba ne’e importante tebe-tebes ba dezenvolvimentu Timor-Leste nia sistema nasionál telekomunikasaun.
Xefe Goevernu ne’e dehan, Governu fó tan pasu importante ida ho inisiu operasaun Komersiál husi ativu nasionál ne’e husi kabus Timor-Leste.
“Ne’e signifika katak ita-nia nasaun la depende barak ona ba ligasun husi satélite ho rádiu, ne’ebé karun no ladun fiável,” Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, hateten iha edifísiu CTL, E.P Bebonuk, ohin.

Nia konsidera, investimentu ne’e sei fó asesu internet ho kapasidade internasionál ne’ebé boot-liu no proporsiona baze ba servisu internet ne’ebé lais liu, fiável liu no asesívél liu.
“Ida-ne’e sei fó alkansa servisu telekomunikasaun aumenta maka’as, inklui iha ita-nia Munisípiu ho komunidades rurál sira,” PM Xanana hateten.
Maibé, nia dehan, Timor-Leste kontinua hasoru limitasaun boot hanesan Timor-Leste nia ligasaun internasionál depende barak-liu ba teknolojia satélite ho rádiu.
Aleinde servisu hirak-ne’e karun tebes, ho kapasidade limitada no bele afetadu husi kondisaun meteorolójika no interrupsaun seluk.
“Tanba ne’e mak Governu deside atu investe iha kabu submariñu internasionál ida husi fibra ótika,” nia dehan.
Ministru Transporte no Komunikasaun, Miguel Goncalves Manetelu, katak liu tiha prosesu teste no verifikasaun tékniku hotu, iha loron 05 fulan-Jullu 2026, ekipa téknika halo video konferénsia ho peritu sira iha Austrália. Iha reuniaun ne’e, Konfirma katak sistema kabu submariñu prepara ona no bele tama ba faze komersializasaun.
“Konfirma ne’e importante tebes tanba tenke asegura katak rekursu no ligasaun hotu seguru no estavel. Kabu submariñu ne’e mak infraestrutura krítiku ida bainhira akontese atake ka problema ruma, servisu internet bele afetadu. Tanba ne’e, Governu halo avaliasaun no teste rigorozu atu garante seguransa no konfiabilidade Sistema,” nia informa.
Nune’e, governante ne’e dehan hafoin nia simu konfirmasaun téknika, iha loron 08 fulan-Jullu 2026, Ministru Transportes no Komunikasaun aprezenta ba Konsellu Ministru katak preparasaun hotu ramata ona no sistema prontu atu lansa ba komersializasaun.
Tanba desde tinan 2025, Governu hahú ona uza servisu kabu submariñu ba ligasaun internet Governu nian, inklui ministériu sira no administrasaun públika iha munisípiu sira. Iha inísiu tinan 2026, operadór telekomunikasaun sira mós hahú liga ba infraestrutura foun ida-ne’e.
“Investimentu boot ida-ne’e la’ós deit ba ohin maibé atu fó benefísiu ba povu Timor-Leste iha tempu naruk. Oportunidade ida-ne’e tenke uza ho di’ak, maibé mós presiza prepara kapasidade nasionál kona-ba seguransa sibernétika no prevene krime sibernétiku,” Ministru Manetelu afirma.
Kona-ba kapasidade internet, nia dehan, kabu vokus hamutuk 27 terabite, ita-nia kapasidade kabu hamutuk 13,5 terabyte (TB) enkuantu kapasidade másimu internet ne’ebé Timor-Leste uza atualmente besik 40 Gigabyte (GB), signifika katak ninia rezerva sei iha.
“Kona-ba fornesimentu internet ba operadór telekomunikasaun no ISP (Internet Service Provider) sira, ida ne’e depende ba merkadu, sira hakarak sosa hira-hira ne’e tuir operadór sira ona. Durante tinan ida ita sei faan ba sira ho presu $17 tanba promosaun 50%,” nia dehan.
Ministériu Transportes no Komunikasaun sei foka atu fornese ligasaun ba instituisaun Governu sira, ministériu sira, administrasaun públika, munisípiu, postu administrativu no ba future ba suku sira.
“Autoridade Nacionál das Comunicações (ANC) sei kontinua halo regulasaun no supervizaun ba operadós telekomunikasaun no ISP sira, atu asegura katak servisu internet ne’ebé fó ba populasaun iha kualidade di’ak, seguru no ho folin kompetitivu,” nia hateten.
Entretantu, komersializasaun kabu submariñu sei jere husi kompañia Kabu Timor-Leste (CTL, E.P), Governu rasik la tama diretamente ba merkadu komersiál tanba sistema telekomunikasaun Timor-Leste liberaliza ona tuir lei ne’ebé vigora desde 2022.
Jornalista : Alexandra da Costa
Editor : Cancio Ximenes

