Top

SEF kuda ai-parapa 5.000 iha Bee Malae hodi reforsa konservasaun ekosistema kosteiru

SEF kuda ai-parapa 5.000 iha Bee Malae hodi reforsa konservasaun ekosistema kosteiru. Foto/Nelson de Sousa

BOBONARU, 28 Jullu 2026 (TATOLI) – Sekretaria Estadu Floresta (SEF) kuda ai-parapa hun 5.000 iha Bee Malae, suku Sanirin, postu administrativu Balibó, munisípiu Bobonaru. Atividade ne’e hala’o hodi komemora Loron Mundiál Ai-Parapa ba da-IV iha Timor-Leste.

Eventu ne’e ho tema “Solusaun bazeia ba natureza-proteje ekosistema ai-parapa tuir matenek ekolojia lokál ba habali vida”. Inisiativa ne’e halo atu bolu atensaun ba sosiedade hodi redús risku klimátika no proteje área kosteira.

Atividade ne’e partisipa husi Vise-Primeiru-Ministru no Ministru Koordenadór ba Asuntu Sosiál no Ministru Dezenvolvimentu Rurál no Abitasaun Komunitária, Mariano Assanami Sabino, Ministru Agrikultura, Pekuária, Peska no Floresta, Marcos da Cruz, Sekretáriu Estadu Floresta, Fernandino Vieira da Costa, membru Governu sira seluk, korpu diplomátiku, parseiru nasionál no internasionál, autoridade seguransa no militár, autoridade munisípiu Bobonaru, postu, lideransa komunitáriu no komunidade sira.

SEF kuda ai-parapa 5.000 iha Bee Malae hodi reforsa konservasaun ekosistema kosteiru. Foto/Nelson de Sousa

Assanami hateten katak atividade ne’e importante tebes hodi restaura no kuidadu ai-laran, tanba bee no tasi mak fó moris ba ema no balada sira. Aleinde ne’e, bele transforma moris di’ak hodi hasa’e rendimentu komunidade lokál nian bainhira dezenvolve ho didi’ak, fatin ne’e atrai vizitante sira hodi haree natureza no produtu lokál ne’ebé iha.

“Husu ba ministériu tutela atu koopera ho komunidade, la’ós de’it ho selebrasaun ne’e, maibé hakarak lori duni benefísiu”, nia hato’o iha atividade ne’e.

Sekretáriu Estadu Floresta, Fernandino Vieira da Costa, hateten eventu ohin hanesan oportunidade atu reafirma kompromisu nasionál hodi hadi’a natureza no harii futuru sustentavel ba Timor-Leste.

Nia dehan katak komenorasaun ida-ne’e mós reflete prioridade estratéjiku, nune’e Governu Konstitusionál Dasiak ne’ebé mós fó prioridade ba sustentabilidade floresta, transformasaun ekonomia no reziliente klimátiku hanesan pilár importante ba dezenvolvimentu nasionál.

SEF kuda ai-parapa 5.000 iha Bee Malae hodi reforsa konservasaun ekosistema kosteiru. Foto/Nelson de Sousa

Iha perspetiva sientífika, ai-parapa konsidera hanesan ekosistema kosteiru ida ne’ebé mós produtivu liu iha mundu, ai-parapa proteje tasi-ibun husi erozaun, iha kapasidade aas atu absorve no rai karbonu.

“Sai fatin moris ba ikan, kadiuk, boek, organizmu tasi-nian, nune’e proteje komunidade kosteira husi mudansa klimátika no anin-boot no nivel tasi ne’ebé kontinua sa’e”, nia hateten.

Ai-parapa mós sai infraestrutura naturál ne’ebé apoia seguransa ambientál no fó estabilidade ekonómika ba komunidade kosteira.

Governante ne’e hateten katak, iha Timor-Leste, espesifikamente iha Bobonaru, postu administrativu Atabae no Balibó, ai-parapa iha valór ekolójiku no ekonómiku boot, tanba komunidade lokál depende ba ekosistema ida-ne’e atu sustenta peska, proteje bein-estar komunidade lokál no garante produtividade rekursu tasi no jerasaun sira agora no futuru.

Nia afirma katak SEF sei kontinua implementa programa prioridade sira hanesan restaurasaun, reflorestasaun nasionál, reabilitasaun ai-parapa iha zona kosteira, promosaun agrofloresta ba komunidade rurál no fortalesimentu ekonomia verde.

Foto/Nelson de Sousa

“Ho programa sira ne’e, la’ós de’it atu aumenta kobertura floresta, maibé atu kria oportunidade empregu, hasa’e rendimentu komunidade, no kontribui ba diversifikasaun ekonomia nasionál”, realsa.

Nia hateten, iha nível internasionál, Timor-Leste iha responsabilidade implementa akordu París kona-ba mudansa klimátika, ho Objetivu Dezenvolvimentu Sustentavel (ODS) no konservasaun biodiversidade.

Vernandino Vieira dehan mudansa klimátika la’ós ameasa ba futuru de’it, nia impaktu sente ona iha tempu ohin loron hanesan akontese inundasaun, rai-monu, bailoro naruk no mudansa klimátika afeta diretamentu ba moris komunidade rurál sira. Tanba ne’e, investimentu iha setór floresta mak investimentu ba reziliénsia nasaun.

Hodi apela katak prinsípiu jestaun kolaborativu sai xave importante atu garante sustentavel ba rekursu naturál iha Timor-Leste, maibé komunidade Balibó mak guarda dahuluk ba ai-parapa. “Bainhira komunidade proteje ai-parapa, komunidade mós proteje sira-nia moris, peska, bee-matan no futuru”, katak.

Reprezenta Prezidente Autoridade Munisípiu Bobonaru, Sekretáriu Administrasaun Finansa, Domingos da Costa, agradese ba Governu no parseiru internasionál sira ne’ebé realiza atividade kuda ai-parapa iha Bee Malae.

Nia husu ba autoridade postu no suku hamutuk ho komunidade atu kuidadu ai-oan ne’ebé kuda ona, tanba sei lori benefísiu lubun.

Xefe suku Sanirin, postu Balibó, Francisco Reis Tavares, rekonenda ba Governu atu kontinua fó apoiu ba grupu komunidade ne’ebé kria ona hodi tau matan ba ai-oan sira ne’ebé kuda ona no fatin protejidu Bee Malae.

Bee Malae (lagoa Bee Malae) mak fatin turístiku no pontu interese ida ne’ebé lokaliza iha suku Sanirin, postu administrativu Balibó. Fatin ne’e iha signifikadu, natureza no nu’udar área rekriativa ka kulturál iha rejiaun ne’e.

Jornalista: Nelson de Sousa

Editora: Maria Auxiliadora 

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!