IGTL promove estabelesimentu jeoparke nu’udar pilár ba dezenvolvimentu sustentavel Timor-Leste

DILI, 03 Agostu 2026 (TATOLI) – Institutu Jeosiénsia Timor-Leste (IGTL, sigla portugés) reafirma nia kompromisu hodi promove estabelesimentu jeoparke nasionál nu’udar parte estratéjia ba dezenvolvimentu sustentavel ne’ebé integra siénsia, konservasaun ambientál, edukasaun, turizmu, no empoderamentu komunidade.
Prezidente IGTL, Job Brites dos Santos, hato’o liafuan ne’e bainhira halo abertura ba Konferénsia Internasionál Jeoparke ho tema “Jeoparke: Poténsia, Oportunidade no Dezafiu ba Dezenvolvimentu Sustentavel”, ne’ebé realiza iha Universidade Nasionál Timor Lorosa’e (UNTL), Dili, segunda-feira ne’e.
Job Brites hateten katak konferénsia ne’e la’ós de’it fórum sientífiku ida, maibé mós oportunidade ba Timor-Leste atu reflete kona-ba oinsá atu aproveita ninia rikusoin jeolójiku nu’udar fundasaun ba dezenvolvimentu iha futuru.
“Ohin, ita la’ós lansa de’it atividade ida, maibé ita hahú reflesaun ida kona-ba Timor-Leste nia futuru no oinsá ita valoriza ita-nia territóriu. Rai ko’alia liuhusi foho sira, fatuk sira, bee-matan sira, gruta sira, fósil sira, no paizajen sira ne’ebé kaer istória husi evolusaun rai nian”, dirijente ne’e hatete.
Nia nota katak maski Timor-Leste nu’udar nasaun ne’ebé relativamente joven, nia territóriu iha istória jeolójika ne’ebé haleu tinan millaun ba millaun, ne’e la’ós de’it krusiál ba peskiza sientífika, maibé mós serve hanesan meiu ida atu salvaguarda soberania nasionál.
“Nasaun ida ne’ebé komprende nia rekursu sira sei bele foti desizaun sira ne’ebé di’ak liu. Independénsia sientífika sei fó kbiit ba Timor-Leste hodi harii nia futuru liuhUsi nia forsa rasik”, nia salienta.
Hodi subliña katak siénsia no inovasaun tenke sai sentrál ba dezenvolvimentu nasionál, partikularmente iha kompriensaun rekursu minerál, bee, no rai nian; hamenus risku sira dezastre naturál nian; planeamentu ba infraestrutura; atrai investimentu ne’ebé responsavel; no asegura katak polítika jestaun territoriál hotuhotu aliña ho interese nasionál.
Job hatutan katak rekursu naturál sira, inklui mina no minerál sira, iha limite. Tanba ne’e, investe iha koñesimentu konsidera hanesan sustentavel liu.
“Rekursu sira iha rai okos bele sustenta jerasaun ida de’it, maibé koñesimentu bele sustenta jerasaun sira tuirmai. Petróleu tenke transforma ba edukasaun, minerál sira ba koñesimentu, no rekursu sira ohin loron nian ba instituisaun sira ne’ebé forte ba futuru”, katak.
Nia esplika katak jeoparke la’ós de’it área ida ho valór jeolójiku aas, maibé paizajen moris ida ne’ebé liga siénsia, kultura, konservasaun, ekonomia, edukasaun, no turizmu.
“Jeoparke ida nia fuan la’ós fatuk sira, maibé ema sira. Jeoparke ida tenke kria oportunidade sira ba jerasaun foun, investigadór sira, gia turístiku sira, agrikultór sira, artezanatu sira, na’in ba negósiu sira, no komunidade lokál sira. Konservasaun sei sai sustentavel de’it bainhira ida-ne’e mós haburas esperansa”, nia afirma.
Job hatutan katak esperiénsia sira husi nasaun oioin hatudu katak jeoparke sira bele transforma rejiaun sira ne’ebé uluk ladún koñesidu ba sentru siénsia, kultura, no turizmu sustentavel. Maibé, nia nota katak Timor-Leste labele replika de’it modelu estranjeiru sira.
“Ita tenke aprende husi esperiénsia globál, maibé harii modelu jeoparke ida ne’ebé aliña ho kultura, identidade, no ligasaun husi ema timoroan sira ba sira-nia rai”, nia realsa.
Ministru Petróleu no Rekursu Minerál, Francisco da Costa Monteiro, afirma katak durante tinan hirak nia laran, Timor-Leste nia rikusoin naturál sai sinónimu ba mina, gás, no minerál. Maibé, dezenvolvimentu iha futuru tenke mós depende ba abilidade atu komprende, prezerva, no utiliza patrimóniu jeolójiku ho sustentavel.
“Nasaun ida nia valór sukat la’ós de’it husi rekursu sira ne’ebé nia iha, maibé mós husi nia kapasidade atu komprende nia territóriu, prezerva nia patrimóniu naturál, no transforma koñesimentu ba oportunidade ekonómiku, sientífiku, no sosiál ba nia povu”, Ministru Francisco hateten.
Nia fiar katak Timor-Leste nia rikeza jeolójika ne’ebé forma husi konverjénsia husi plaka Austrália no Eurazia, dota nasaun ne’e ho paizajen únika ho valór sientífiku aas.
Tuir nia, deskoberta paleontolójiku oioin ne’ebé halo iha Timor-Leste iha tinan hirak ikus ne’e dada atensaun komunidade sientífika internasionál nian, hodi aprezenta oportunidade atu avansa peskiza, estabelese sentru peskiza sira, no kuda jerasaun foun jeólogu nasionál, paleontólogu, jeofíziku, no peskizadór sira.
Francisco esplika katak jeoparke ida tenke haree hanesan instrumentu ida ba dezenvolvimentu rejionál, ein vezde área konservasaun ida. “Jeoparke sira bele liga siénsia, edukasaun, kultura, turizmu, no ekonomia lokál. Sira iha kapasidade hodi kria empregu, apoia negósiu ki’ik sira, hametin identidade komunitária, no hasa’e valór husi produtu lokál sira”, nia hateten.
Nia subliña katak dezenvolvimentu susesu husi jeoparke ida presiza kolaborasaun entre setór sira, ne’ebé envolve IGTL, universidade, Governu lokál, no setór turizmu, ambientál, edukasaun, no kulturál, no mós parte interesada sira negósiu nian no komunidade.
Iha biban ne’e, Prezidente Rede Globál Jeoparke UNESCO, Profesór Artur Sá, afirma katak konseitu Jeoparke Globál UNESCO nian foka liu ba dezenvolvimentu komunitáriu duké restrinje atividade komunidade nian.
“Jeoparke hanesan área ida ne’ebé ema sira hela. Elementu importante liu husi jeoparke ida maka ema sira. Ami serbisu ho komunidade no ba komunidade”, nia hatete.
Nia esplika katak UNESCO la impoin regulamentu legál espesífiku sira ba jeoparke sira; nasaun idaidak kontinua jere nia jeoparke tuir nia regulamentu nasionál rasik.
Artur mós subliña importánsia atu komprende patrimóniu jeolójiku nu’udar parte ida husi identidade nasaun nian, buat ida ne’ebé tenke hatutan ba jerasaun sira iha futuru. “Patrimoniu maka buat ida ne’ebé ita simu houi ita-nia bei’ala sira, no hanesan ita-nia responsabilidade atu prezerva ida-ne’e, nune’e bele hatutan ba jerasaun sira iha futuru. Jeoparke sira transforma patrimóniu, koñesimentu, no identidade ba estratéjia sira dezenvolvimentu sustentavel nian”, katak.
Tuir nia, karik Timor-Leste konsege estabelese jeoparke, modelu ne’ebé implementa tenke reflete karáter sosiál no kulturál, nomós nesesidade povu timoroan nian, duké replika de’it esperiénsia nasaun seluk nian.
Jornalista: Arminda Fonseca
Editora: Maria Auxiliadora

