Selebrasaun Semana Verde hahú ho Horta Show ho apelu ba preparasaun hasoru Super El Niño

DILI, 04 Agostu 2026 (TATOLI) – Timor-Leste tenke hametin preparasaun hasoru impaktu husi fenómenu Super El Niño liuhusi estratéjia proativa hodi garante disponibilidade bee, proteje rekursu naturál sira, no hamenus efeitu mudansa klimátika.
Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta, hato’o iha Programa “Horta Show”, ne’ebé aborda tema “Super El Niño, Reziliénsia Klimátika, Ambiente, no Ekonomia Verde”, hodi inisia lansamentu Semana Verde. Atividade ne’e halo parte iha eventu sekundáriu ba Maratona Internasionál Dili ne’ebé hala’o iha resintu Palásiu Prezidensiál, Dili.
Programa Horta Show, ne’ebé Xefe Estadu rasik sai nu’udar entrevistadór, envolve partisipasaun husi Diretór Nasionál Meteorolojia no Jeofízika iha Ministériu Transporte no Komunikasaun; Terêncio Fernandes Moniz, Xefe Departamentu Konservasaun Flora no Fauna iha Ministériu Agrikultura, Pekuária, Peska, no Floresta, Pedro Pinto, no agrikultór ida hUsi Balibó, munisípiu Bobonaru, no Sekretáriu Estadu Floresta, Fernandinho Vieira.
Durante programa, Ramos-Horta alerta katak Timor-Leste hasoru daudaun difikuldade sira kona-ba asesu ba bee maski iha tinan sira ne’ebé konsidera normál situasaun ida ne’ebé bele sai aat liután tanba impaktu husi fenómenu El Niño.
“Maski iha tinan normál ida, lahó El Niño, hetan bee ba konsumu susar. Ho fenómenu ida-ne’e, ha’u fiar katak presiza estratéjia ida, ho Governu no parseiru sira halo preparasaun iha munisípiu no postu administrativu sira, liuliu iha área remota liu ne’ebé populasaun hasoru dezafiu boot liu iha asesu ba bee”, Ramos-Horta hatete.
Nia esplika katak rai-maran ne’ebé naruk implika la’ós de’it falta udan-been, maibé mós períodu ho temperatura ne’ebé aas liu, ne’ebé bele fó impaktu ba biodiversidade, agrikultura, no komunidade sira-nia moris loroloron.
Ramos-Horta hanoin mós kona-ba situasaun iha illa Jaco, iha ne’ebé rusa balun mate tanba falta bee, hodi nota katak situasaun ne’e Primeiru-Ministru Xanana Gusmão iha inisiativa hodi mobiliza bombeiru voluntáriu sira hodi transporta bee ba illa hanesan esforsu ida hodi proteje fauna lokál.
Tuir Xefe Estadu, objetivu husi “Horta Show” mak hakbesik koñesimentu sientífiku ba públiku, permite peritu sira esplika risku sira ne’ebé asosiadu ho fenómenu no medida sira ne’ebé presiza hodi prepara komunidade.
Diretór Nasionál Meteorolojia no Jeofízika iha Ministériu Transporte no Komunikasaun, Terêncio Fernandes Moniz, esplika katak El Niño akontese bainhira temperatura superfísie tasi nian iha Oseanu Pasífiku Sentrál sa’e aas liu nivel normál sira.
Tuir nia, ida-ne’e hamosu mudansa sira iha padraun meteorolójiku globál sira. Iha faze prinsipál tolu mak El Niño, La Niña, no faze neutru ida.
Timor-Leste daudaun iha hela influénsia husi El Niño, ho modelu meteorolójiku sira ne’ebé indika intensifikasaun signifikativu husi fenómenu ne’e.
Terêncio Moniz hateten katak dadus atuál sira indika aumentu ida iha temperatura superfísie tasi nian maizumenus 1,9 grau Celsius, aas liu média potensialmente atinje nivel sira besik grau tolu Celsius, senáriu ida ne’ebé asosiadu ho eventu ho intensidade maka’as. Maibé, nia klarifika katak Timor-Leste hein atu kontinua hetan udan-been to’o fulan-Setembru, partikularmente iha kosta-súl, maski iha nivel sira ne’ebé ki’ik liu duké normál.
“El Niño la signifika sei laiha udan. Ita sei kontinua haree presipitasaun iha área balun, maibé menus husi nivel normál”, nia esplika.
Nia parte husu ba públiku atu labele pániku, hodi nota katak fatór meteorolójiku sira seluk kontinua influensia klima nasionál no bele permite udan-been iha rejiaun balun.
Iha fatin hanesan, Pedro Pinto, Xefe Departamentu Konservasaun Flora no Fauna, esplika katak El Niño hamosu dezafiu signifikativu ida ba Timor-Leste tanba nasaun nia vulnerabilidade ambientál no rekursu naturál sira ne’ebé limitadu.
Tuir responsavel, impaktu prinsipál sira ne’ebé hein inklui tempu maran ne’ebé prolongadu, bee-matan sira ne’ebé redús, no diminuisaun iha produsaun agríkola, ne’ebé bele afeta seguransa ai-han.
Hanesan medida adaptasaun, nia nota katak Ministériu Agrikultura promove hela reflorestasaun ba área sira ne’ebé degradadu, restaurasaun ba mangrove sira iha tasi-ibun, no konservasaun rai nian.
Nia alerta mós katak Timor-Leste lakon besik 1,7% hosi nia kobertura floresta kada tinan, ekivalente ho maizumenus ektare 14.000, tanba konversaun husi área floresta sira ba uzu sira seluk, nune’e aumenta vulnerabilidade nasaun nian ba eventu meteorolójiku estremu sira.
Ko’alia iha marjen espetákulu Horta nian, Sekretáriu Estadu Floresta, Fernandinho Vieira, hatetenba Tatoli katak proteje ai-laran no animál fuik sira ne’e krusiál atu garante sustentabilidade dezenvolvimentu nasionál.
Tuir nia, Timor-Leste tenke kontinua haburas relasaun armonioza ida entre umanidade no natureza, hodi garante konservasaun rekursu naturál sira ba jerasaun sira iha futuru.
Governante ne’e realsa katak, tanba impaktu potensiál sira husi El Niño, Sekretaria Estadu Floresta intensifika hela esforsu sira ba komunidade hodi prevene sunu rai, tesi ai ilegál, no kasa animál fuik sira.
Nia alerta katak sunu rai kontribui ba temperatura ne’ebé sa’e, hamenus disponibilidade bee, halo bee-matan sira sai maran, no bele afeta komunidade nia saúde. Hodi hatutan kampaña sensibilizasaun sira ne’e alvu ba komunidade tasi-ibun no área vulneravel sira seluk ho objetivu atu proteje ekosistema terrestre no tasi nian.
Xefe Kaza Sivíl Prezidénsia Repúblika, Henriqueta da Silva, dehan ba Tatoli katak tema ne’ebé hili iha talk show ne’e tanba iha ligasaun ho previzaun meteorolójika no sientífika ne’ebé indika katak iha tempu badak Timor-Leste bele hasoru kondisaun meteorolójika ne’ebé hanesan ho sira ne’ebé haree iha nasaun sira seluk ne’ebé afetada husi fenómenu ne’e.
Tuir nia, Super El Niño karateriza ho rai-maran ne’ebé naruk no temperatura ne’ebé sa’e, fatór sira ne’ebé bele fó impaktu ba komunidade sira, rekursu naturál sira no ekosistema sira nasaun nian. “Ami hili tema ida-ne’e hodi hasa’e konxiénsia públika, nune’e ema hotu preparadu bainhira fenómenu ida-ne’e akontese”, nia afirma.
Nia esplika katak “Horta Show” serve hanesan plataforma ida ba sensibilizasaun públika, halibur peritu sira hodi fahe informasaun ba populasaun kona-ba medida proativa sira ne’ebé presiza hodi hamenus impaktu sira husi mudansa klimátika.
Programa ne’e marka mós lansamentu husi “Semana Verde”, eventu ida ne’ebé hala’o hamutuk ho Maratona Internasionál Díli nian ho objetivu atu haburas konxiénsia ambientál ne’ebé boot liu iha sosiedade nia laran.
Aleinde preparasaun sira ba efeitu sira husi Super El Niño, Xefe Kaza Sivíl ne’e destaka katak inisiativa ne’e hakarak enkoraja protesaun ba natureza, liuliu floresta sira no animál fuik sira, tanba sira-nia degradasaun aumenta beibeik.
Tuir responsavel, prezervasaun rekursu naturál ne’e esensiál hodi garante reziliénsia klimátika, proteje biodiversidade, no promove modelu dezenvolvimentu bazeia ba ekonomia verde iha Timor-Leste.
Jornalista: Arminda Fonseca
Editora: Maria Auxiliadora

