Primeiru-Ministru halo vizita bá sítiu perfurasaun Projetu Mármore We-uah iha Ilimanu
MANATUTU, 07 Agostu 2026 (TATOLI)-Primeiru-Ministru, Xanana Gusmão, hamutuk ho Empreza Murak Rai Timor (MRT) no parseiru sira halo vizita traballu bá iha sítiu perfurasaun Projetu Mármore We-uah iha Ilimanu, postu administrativu Laklo, munisípiu Manatutu.
Prezidente Murak Rai Timor, José Manuel Gonçalves, hatete projetu mármore We-uah reprezenta pasu signifikativu ida ba oin iha setór rekursu minerál iha Timor-Leste, iha ne’ebé ba dahuluk, empreza esplorasaun minerál Timor-Leste nian estabelese no implementa programa perfurasaun rasik no halo jestaun no operasaun ba atividade perfurasaun ne’e husi profisionál timoroan sira ne’ebé serbisu iha Murak Rai Timor, E.P.
Nia dehan perfurasaun ne’ebé la’o agora, sira utiliza téknika esplorasaun moderna ne’ebé fó prioridade ba utilizasaun teknolojia avansada, protesaun ambientál ne’ebé rigoroza, no transferénsia abilidade ba tékniku timoroan sira hodi optimiza posibilidade deskobrimentu rekursu minerál sira.
“Ohin, ita mai iha fatin ida-ne’e, bolu Projetu Mármore We-uah ne’ebé daudaun ita halo hela perfurasaun ba posu dahuluk husi posu neen. Perfurasaun ne’e atu hatene didi’ak kualidade nomós uza informasaun hodi haree ba posu sira ne’e seluk ne’ebé sei fura iha tempu oin mai ka futuru, atu hatene kualidade nomós distribuisaun rekursu mármore iha fatin ida-ne’e”, José Manuel Gonçalves hateten.
Nia agradese tanba Primeiru-Ministru no membru Governu sira bele vizita fatin ne’e no hola parte iha sira-nia apoiu atu asegura katak MRT bele kontinua serbisu relasiona ho dezenvolvimentu rekursu minerál iha país ne’e.
Nia adianta katak área mármore iha Ilimanu iha posu neen, no daudaun MRT halo ona perfurasaun ba posu ida. Hodi prevee katak iha semana haat to’o ualu bele remata perfurasaun ba posu hotu-hotu. Depoizde ne’e, sei kontinua ho perfurasaun ba posu seluk ne’ebé MRT sei fornese ba joint venture EMG Group, ne’ebé mós halo peskiza ba mármore iha Ilimanu.
Nia subliña katak perfurasaun ne’e ho alvu to’o metru 150 husi rai-leten, maski iha fatin balun profundidade iha de’it metru 50 ka 75, tuir kondisaun jeolójika iha kada lokál.
Tuir nia, etapa tuirmai mak análize amostra fatuk, ne’ebé hetan husi perfurasaun. Amostra sira sei halo análize kímika atu determina kualidade mármore no avalia nia utilizasaun.
Nia dehan depoizde analiza didi’ak kualidade mármore deside fatuk ne’e atu uza ba azuleizu, revestimentu edifísiu ka finalidade seluk. Tanba iha kompozisaun kímika balun ne’ebé iha reajen ba fatuk mármore ne’ebé bele redús nia kualidade.
Nia akrexenta katak projetu ne’e nia finansiamentu tomak mai husi Murak Rai Timor ho totál rihun $400, ne’ebé balun uza ona no parte seluk sei kontinua uza to’o prodús relatóriu finál.
José Gonçalves informa katak iha área ne’e iha tipu mármore haat, mak mutin, mutin kahur ho metan, matak no metan. “Ita bele dehan tipu haat ne’e mak ita sei deskobre barak iha fatin ne’e, tuir ami-nia observasaun, maibé ita hakarak ne’e espera bele hetan mutin ne’e mak barak liu”, nia hatete.
Área Projetu Mármore We-uah Ilimanu kobre ektare 184 no asesu husi estrada ibun to’o fatin perfurasaun hamutuk kilómetru 1,9.
Relasiona ho protesaun ambientál, MRT mós sei kuda ai-hun hamutuk 500, kompostu husi ai-bubur no ai-ninba, atu sátan área referida, tanba iha prosesu perfurasaun ne’e hasai ai-bubur hamutuk hun 20.
Iha vizita traballu ne’e, Murak Rai Timor mós aprezenta informasaun badak kona-ba Projetu Mármore We-uah, inklui potensiál ba rekursu mármore, rezultadu perfurasaun inisiál, inklui konseitu preliminár ba dezenvolvimentu projetu ida-ne’e iha futuru.
Iha oportunidade ne’e, Primeiru-Ministru, Xanana Gusmão, kontente tanba bele vizita direta bá iha fatin referidu ne’ebé konsidera nu’udar mármore nia uma.
Nia enkoraja tékniku sira atu kontinua serbisu ho dedikasaun, tanba rekursu minerál sira ne’e mak patrimóniu nasaun nian ne’ebé bele kontribui ba dezenvolvimentu ekonomia nasaun.
“Tuir ha’u nia hanoin, bainhira komesa esplora minerál, atu mármore ka osan-mean no saida de’it, ita prodús, komesa fa’an ona. Ne’e sei iha Fundu Minerál, Fundu Petróleu mai husi petróleu, Fundu Minerál mai husi minerál. Ida-ne’e atu apoiu ba munisipalidade hodi responde ba nesesidade atu desenvolve munisípiu idaidak”, Xanana hatete.
Xefe Governu dehan katak rekursu mármore bele sai fonte rendimentu ba munisípiu sira no Fundu Minerál ne’e atu apoia ba munisípiu sira.
“Ha’u la fó parabéns ba imi lai, hau fó de’it apresu boot ba imi-nia esforsu tomak, ba Autoridade Nasionál Mineiru, Institutu Jeosiénsia Timor-Leste no Murak Rai, esforsu nafatin ba, buka atu haree nafatin, bainhira depende de’it ba Fundu Petróleu sei susar. Ho ida-ne’e, kada munisípiu dudu setór privadu hodi halo ida-ne’e ita-rai bele la’o ho di’ak no povu mós bele fiar ukun-an ne’e lori duni vantajen”, katak.
Prezidente Autoridade Munisípiu Manatutu, Luís Fernandes, hateten lori komunidade nia naran kompromete atu apoia Governu, nune’e atividade perfurasaun ne’e la’o ho di’ak.
Jornalista: Arminda Fonseca
Editora: Maria Auxiliadora
