Top

Husi Dili bá Pekín: Viajen jornalístika ida buka koñesimentu foun (Parte I)

Jornalista sira husi Timor-Leste hasai foto hamutuk iha Aeroportu Internasionál Prezidente Nicolau Lobato, Komoro, Dili, molok aranka ba tuir formasaun jornalístika iha Pekín, 14 Jullu 2026. Imajen espesiál

DILI, 09 Agostu 2026 (TATOLI)—Loron ne’e, loron 14 Jullu 2026. Hateke bá ekran telemovel iha ha’u liman, tuku 06:30 Otl loloos. Lalehan iha kapitál Timor-Leste nia leten hatudu naroman. Nakukun hahú haksumik iha naroman nia kadunan. Tempu ne’ebé ha’u tenke husik família atu bá kumpri misaun ida iha diáspora.

Ha’u hahú book an daudaun bá Aeroportu Internasionál Prezidente Nicolau Lobato, Komoro. Distánsia entre uma no aeroportu la dook malu. Kuaze kilómetru ida. Ha’u la mesak iha viajen ida-ne’e (bá aeroportu). Ha’u akompañadu husi nia. Nia sempre akompaña ha’u iha sá tempu de’it. Nia mak ha’u-nia espozu ne’ebé sempre fiél hanesan telemovel hodi akompaña ha’u iha fatin-fatin iha Timor laran.

Primeiravez ha’u sai husi uma iha dadeersan nakukun de’it hodi halo viajen bá malae nia rai. Sedu liu. Rai sei fuik hela husi movimentasaun. Estrada sira seidauk nakonu ho ema no kareta. Ema balun foin fila husi ezersísiu. Komersiante no komunidade mós foin prepara an atu hahú atividade loroloron.

Jornalista sira husi Timor-Leste iha aviaun laran husi Aeroportu Internasionál Prezidente Nicolau Lobato, Komoro, Dili, atu aranka ba tuir formasaun jornalístika iha Pekín, 14 Jullu 2026. Imajen espesiál

To’o iha aeroportu, oras hatudu tuku 06:40 Otl. Hateke bá mai iha arredór aeroportu nian, pasajeiru lubuk ona marka prezente. Kolega sira-ne’ebé atu halo viajen hamutuk ho ha’u ba hala’o misaun ida, ida ba ida mós hahú mosu iha terminál ne’ebá. Ami hotu hasoru malu ho orgullu tanba hetan oportunidade kmanek husi idaidak nia instituisaun.

Pesoalmente, sente agradese kle’an tanba hetan fiar hosi líder instituisaun (TATOLI-Agência Noticiosa de Timor-Leste, Instituto Público) hodibele hola-parte iha viajen ba partisipa formasaun jornalístika ne’ebé oferese husi China International Communication Group (CICG) ho tema “Progresu Mídia iha Tempu Pasadu no Tempu Kontemporáneu.”

Iha tuku 08:00 Otl resin, ami hotu iha aviaun laran atu semo. Aviaun book an ona. Aviaun hahú semo husik pista aeroportu. Husi janela, ha’u hateke tun ba Dili, Dili ki’ik ba beibeik. Tasi ne’ebé durante ne’e familiár ho moris loroloron no luan be luan sai de’it lagoa ki’ik ida husi matan nia hateke. Bainhira baku-matan husi janela aviaun nian bá liña tasi Dili nian, liña tasi Dili nian lahakmatek, hanesan nia mós atu mai semo akompaña ha’u-nia viajen sala-sala.

Fuan ne’e lahakmatek iha aviaun laran tanba ta’uk maibé ta’uk ida-ne’e lakon lais de’it hanesan anin nia huu. Ha’u foin konxiente katak ta’uk ne’e diabu nia serbisu. Fiar de’it iha Nia, sei manán salvasaun. Tanba ne’e, ha’u la mesak. Ha’u hamutuk ho Nia ida be Moris nia Hun iha viajen.

Iha aviaun laran, hafoin orasaun, ha’u komesa sente ambiente lahanesan babain. Iha buat ida-ne’ebé sente diferente bainhira jornalista ida husik nia sala redasaun. Babain loron hanesan ne’e, ha’u halo kobertura ka buka informasaun, buka fonte, halo entrevista, halo editór sira ulun-ain (sateia) no hanoin kona-ba oinsá atu aprezenta eventu ida ba leitór sira. Maibé, iha viajen ida-ne’e, ha’u sai fali parte husi istória viajen nian kona-ba Progresu Mídia iha Tempu Pasadu no Tempu Kontemporáneu.

Ha’u komesa hanoin rebo-rebo iha ha’u-laran kona-ba matéria formasaun ne’ebé ha’u rasik sei ba hola-parte atu aprende: Oinsá mídia imprensa servisu iha tempu ne’ebé jornál sai fonte prinsipal ba informasaun? Oinsá rádiu no televizaun muda maneira ema simu notísia? No oinsá internet no mídia sosiál muda relasaun entre jornalista, mídia no leitór?

Pergunta sira-ne’e relasaun ho ha’u-nia servisu rasik nu’udár jornalista. Mudansa iha mídia lais tebes. Mudansa ne’e akontese kada loron iha sala redasaun. Notísia ne’ebé uluk presiza tempu atu to’o bá leitór, agora bele fahe iha segundu de’it. Foto ne’ebé uluk presiza lori prosesu naruk molok bele publika, agora bele hasai ho lais, edita no haruka iha tempu ne’ebé besik ho eventu ne’ebé akontese. Leitór sira uluk simu de’it informasaun (laiha interasaun ka lineár), agora bele fó komentáriu, fahe notísia no prodús informasaun rasik.

Jornalista sira husi Timor-Leste to’o iha Aeroportu Internasionál Sanghai, Pekín, 15 Jullu 2026. Imajen espesiál

Imajina mesamesak asuntu ne’e, sente hanesan nia iha ha’u-sorin hamaus hela ha’u lori ha’u bá dukur tiha. Dukur la to’o minutu tolunulu, teki-teki sinál ida to’o iha tilun. Pramugária aviza atu pasajeiru sira hakmatek iha idaidak nia fatin no kesi sintu halo metin.  Hai…. Ha’u hakfodak tebes. Ha’u-hanoin buat ne’ebé la espera ne’e mosu mai ona, Jús. Afinál lae. Sinál ida-ne’e atu hateten katak minutu balun tan aviaun tun ona iha Denpasar. Uff… Fuan ne’e hakmatek filafali. Ho Grasa Maromak nian ami hotu to’o iha Denpasar ho seguru.

Kuandu to’o iha Aeroportu Internasionál I Gusti Ngurah Rai, Denpasar, Bali, Indonézia, kontinua kedas bá checking hodi hein China Airlines. Hein oráriu ne’ebé atu viajen ba Pekín iha tuku 23:45 oras Bali nian, ha’u loke filafali livriñu-nota ki’ik ne’ebé ha’u lori. Ha’u hakerek fraze ida: “Viajen ida-ne’e la’ós de’it kona-ba muda fatin, maibé kona-ba komprende oinsá ema muda maneira atu hetan informasaun.”

Fraze ne’e sai hanesan lembransa ida ba ha’u durante viajen tomak. Husi Denpasar, viajen bá Pekín sente diferente. Distánsia ne’ebé sai dook liután (semo kuaze liu oras ualu) halo ha’u komprende katak mundu mídia mós sai besik liután. Notísia ida-ne’ebé akontese iha mundu ema bele hatene ho imediatu.

Iha tempu uluk, ema hein jornál mai iha dadeer atu hatene saida mak akontese iha loron kotuk, rádiu lori lian notísia ba uma-laran no televizaun lori imajen no lian (vóz) ba uma sira. Tempu ne’e la’o, halo buat hotu sai mudansa. Internet muda buat hotu sai lalais liután. Agora, telemovel ida bele sai jornál (akumula rádiu, televizaun, jornál no mídia online). Sira hotu sai sala redasaun ida iha aparellu ida de’it (konverjénsia mídia). Dezenvolvimentu teknolojia la’ós de’it muda maneira atu prodús notísia, maibé mós muda maneira ema haree mundu.

Dukur mai daudaun. Imajina tiha asuntu mídia, ha’u dukur ona. Ha’u túr iha kotuk liu. Túr dook husi kolega jornalista timoroan sira. Túr mesak sein akompañamentu.  Imajina to’ok, túr falta akompañamentu no malirin tan ne’e sente oinsá ba heran…? He-he-he… Maibé klaru katak la ta’uk ona hanesan viajen dahuluk husi Dili-Denpasar.

Jornalista sira deskansa iha Aeroportu Internasionál Sanghai, Pekín, 15 Jullu 2026, molok viajen fali bá otél destinadu. Imajen espesiál

Iha dukur naruk nia laran, hakfodak mai aviaun besik atu aterra iha Aeroportu Internasionál Pekín, iha tuku 08:00 oras Pekín nian. Husi janela, ha’u haree sidade ne’e (Pekín) luan tebes. Edifísiu sira hamriik besik malu no mesak narunaruk de’it. Estrada sira iha liña naruk no kle’uk ba kle’uk mai hanesan samea bobar an. Ordenamentu urbana (sidade) estruturada. Ponte artístika. Natar hafutar ho matak, nst. Ha’u komesa sente katak ha’u tama ona iha ambiente ida diferente—la’ós de’it iha aspetu jeográfiku, maibé mós iha kultura, teknolojia no esperiénsia jornalístika.

Iha diferensa nia leet ne’e, iha buat ida-ne’ebé importante mai ha’u mak: hakarak hatene. Iha sidade ida-ne’e, ha’u la hakarak rona de’it kona-ba oinsá mídia ida dezenvolvidu. Ha’u hakarak haree, sente no kompara ho esperiénsia mídia iha ha’u-nia rai rasik. Tanba dalaruma, jornalista presiza husik sala redasaun atu komprende filafali saida mak nia halo duni.

Hafoin check out, iha li’ur ne’ebá ekipa Komisaun hosi Pekín nian ho Bandeira RDTL hein ona Delegasaun Jornalista Timor-Leste ne’ebé hamutuk na’in-24 ne’e, hitu husi TATOLI no 17 husi mídia seluk, atu kontinua bá Otél RoyalLink, fatin ne’ebé ami hela ba durante semana tolu, 15 Jullu-05 Agostu 2026. Iha ema nia-rai, bele dook husi família no dook husi rai ne’ebé ita hadomi (TL), maibé bainhira haree kona ona Bandeira RDTL, rezolve ona saudade.

Viajen husi Dili, liuhusi Denpasar, to’o Pekín, mak sai pasu dahuluk atu buka resposta ba pergunta sira iha leten ne’e.

Jornalista: Osória Marques

Editór: Xisto Freitas da Piedade

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

Sponsored
error: Content is protected !!