Tribunál aplika pena tinan-sia ba nigerianu na’in-rua

DILI, 11 Agostu 2026 (TATOLI)--Tribunál Judisiál Primeira Instánsia Dili (TJPID), Tersa ne’e, liuhusi leitura akordaun, hatún desizaun hodi aplika pena prizaun efetivu tinan-sia ba arguidu nain-rua nu’udar sidadaun Nigeria ba kazu transansaun osan ilegál husi Singapura mai Timor-Leste ho montante millaun $42 iha tinan 2024.
Iha leitura akordaun, Tribunál deklara katak krime ne’ebé mak Ministériu Públiku (MP) imputa ba arguidu na’in-rua ho inisiál USN no DV ne’e aprovadu hotu, tanba ne’e laiha dúvida hodi hatún desizaun hodi aplika pena prizaun efetivu tinan-sia.
Iha akordaun ne’e, Tribunál aplika pena ne’ebé la hanesan ba arguidu na’in-hitu seluk, arguidu ho inisiál FJFdS aplika prizaun efetivu tinan-hitu, enkuantu arguidu na’in-lima seluk DdSFF, AJFdS, DdSF, MU no SPD hetan pena prizaun tinan-lima.
Enkuantu, arguidu ho inisiál FCCO no BFDS aplika pena prizaun tinan-haat no arguidu NFNP absolve husi krime tolu hanesan Burla informátika, Brankamentu Kapitál no Finansiamentu Terorista no Asosiasaun Kriminozu ne’ebé mak MP imputa ba sira.
Notísia relevante : Tribunál halo julgamentu ba kazu tranzasaun millaun $42 iha tinan 2024
Hafoin lee desizaun ikus, Tribunál deklara katak objetu sira ne’ebé Autoridade Seguransa halo ona apreensaun iha momentu 2024 ne’e hodi deside afavór ba Estadu.
Tribunál deklara, bainhira desizaun la justu ba arguidu no família sira, Advogadu sira bele halo rekursu ba Tribunál a’as liu.
Defeza sei hato’o rekursu
Defeza ba arguidu USN, Advogadu Privadu, José Pedro Camões, konsidera desizaun ne’e la justu no sei halo rekursu.
“Servisu Advogadu mak ne’e, kuandu la konkorda ho desizaun Tribunál Primeira Instánsia nian, tenke rekorre ba Tribunál ida a’as liu mak Tribunál Rekursu. Ha’u daudaun prepara ona rekursu. Lakleur tan ha’u sei submete hodi kontesta desizaun Tribunál,” nia dehan.
Advogdu hateten, Defeza iha loron-30 atu hato’o rekursu hodi kontesta desizaun husi TJPID.
Akuzasaun
Tuir akuzasaun, arguidu USN no DV husi nasaun Nigeria, sira hela iha Jakarta – Indonézia. Arguidu USN sai ona sidadaun Indonézia, enkuantu arguidu MU no SPPD husi Flores-Indonézia no arguidu sira seluk nu’udar timoroan.
Konforme informasaun istória viajen husi Servisu Migrasaun Dili, Timor-Leste, arguidu USN no DV sempre tama no sai iha territóriu nasionál, ne’ebé maioria liuhusi terrestre Motain – Batugade, hahú husi Fevereiru 2024 no últimu iha loron 24 Juñu 2024 sira-nia billete inklui akomodasaun hetan finansiamentu husi indivíduu ho naran Mike iha Jakarta – Indonézia.
Husi arguidu sira-nia viajen tama no sai iha territóriu nasionál, konsege rekruta tan arguidu AJFdS, DdSFF no FJFdS, ne’ebé entre sira sempre mantein ka iha komunikasaun, ikus mai arguidu USN no DV orienta no fasilita ho fundu $1.500 ba arguidu FJFdS ho objetivu atu rejistu empreza no loke konta bankária empreza nian iha Timor-Leste, ba nesesidade atividade transférensia fraudulente.
Nune’e, iha loron 11 Jullu, arguidu FJFdS konsege rejistadu iha SERVE, empreza ho naran “Six One Comodities Asia, Unipesoal, Lda, ba atividade fiktísiu ekonómika iha área konstrusaun sivíl, instalasaun eléktrika, no arguidu FJFdS sai nu’udar sósiu úniku no administradór ba empreza referidu.
Empreza Six One Commodities Asia, Unip.Lda estabelese nia konta bankária iha Banku Mandiri sukursál Dili iha loron 12 Jullu de 2024, ho nú. konta 601-00-0116141-6.
Kuandu empreza referidu estabelese ona, arguidu FJFdS entrega imediatu dokumentu no konta empreza “Six One Comodities Asia, Unipesoal, Lda,” nian ba arguidu DV no USN hodi bele prepara sabotajen komunikasaun pur e-mail kontra Empreza ENN LNG (Singapura) Pte.Ltd (ENN).
Tranzasaun entre ENN LNG (Singapura) Pte.Ltd no Six One Commodities Asia Pte.Ltd.
Enkuantu, Elempreza ENN LNG (Singapura) Pte.Ltd, estabelese nia atividade komérsiál kombustível no produtu relasionadu, inklui mós komersializasaun no faa’n gás naturál likuefeitu (baibain koñesidu ho “LNG” no Six One Comodities Asia Pte. Ltd, nu’udar parseiru komersiál ENN nian no empreza sira ho sede iha Singapura.
Relasiona ho atividade referidu iha loron 19 Outubrut 2023, empreza ENN LNG (Singapura) Pte.Ltd no. Six One Comodities Asia Pte.Ltd, estabelese akordu hodi asina kontratu lejítimu fa’an no sosa LNG prinsipal (MSPA) ligadu ho fan no sosa LNG. ENN no Six One Comodities Asia Pte.Ltd, iha loron 19 Outubru 2023, ne’ebé deklara katak empreza ne’e sei fornese remesa LNG ba dala-rua ba ENN iha Maiu 2024 no iha Jullu 2024.
Fatura originál no fatura atualizada
Bazeia ba Master Sale and Purchase Agreement (MSPA) no Six One Comodities iha intensaun atu fornese ba ENN ba remesa iha loron 08 Jullu 2024 husi Seth Hacket Six one Commodities, relasionadu ho fatura orijinál hanesan deskreve iha númeru 10-14 husi akuzasaun.
Iha Fulan-Jullu mak 3.469.295 MMBtu LNG, ho totál osan ne’ebé ENN tenke selu mak ho montante US$42.317.766,55.
Tranzasaun falsifikasaun iha loron 15 Jullu 2024, Tina husi ENN simu e-mail no fatura falsifikadu husi arguidu sira USN, DV, FJFdS inklui ema ida identifikadu ho naran Mike, relasionadu ho tranzasaun refere ho meius fraude katak ne’e hanesan kontinuasaun ida hodi realiza (follow up) e-mail ho Pro.
Fatura falsifikadu iha valór devidu hanesan iha fatura orijinál no fatura atualizadu, neʼebé ho montante US$42.317.766,55.
Kuantidade fatura (3.469.295 MMBtu) no presu kontratu nian maka (US$ 12,1978 MMBtu) hanesan fatura orijinál no fatura atualizadu.
Detalles remesa inklui númeru kargu, naran ró, númeru dokumentu embarke, país no naran portu ba deskarregamentu nian ne’e mós hanesan ho fatura orijinál no fatura atualizadu.
Tanba fatura falsifikadu ne’e altera ona dadus bankáriu benefisiáriu nian, Tina (Xuvued@enn.cn) envia email ba sethackett@6lcommodities.com hodi konfirma katak transferénsia tenke halo ba iha konta Banku Mandiri no Tina mós husu atu fornese Standard Settlement Instruction (SSI), konforme fls 1663-1665 ho 1674.
Iha loron 16 Jullu 2024, sethhackett@61commodities.com envia e-mail ida hodi konfirma katak tenke halo transferénsia ba iha konta Banku Mandiri no aneksa tiha SSI falsifikadu.
SSI falsifikadu ne’e aparentemente emitidu husi Banku Mandiri, Filiál Dili no asina hósi ninia jerente jerál. Ida-ne’e mós fornese detalles sira tuir mai:
Banku korrespondente JPMORGAN CHASSE BANK, NEW YORK SWIFT/CHIPS: CHASUS33/021000021.
Favoresimentu: Banku Mandiri, Dili Branch, (SWIFT:BMRIIDJA) ba Konta: Six One Commodities Asia LDA. Númeru Konta :601-00-0116141-6.
SSI falsifikadu ne’e, deklara tiha empreza falsifikadu ida nu’udar benefisiáriu konta Banku Mandiri. Iha SSI falsifikadu referidu, deklaradu katak konta Banku Mandiri ne’e ninia posesaun maka ho naran “Six One Commodities Asia LDA naran kontraparte reál no auténtiku nian maka Six One Commodities Asia Pte.Ltd.
Katak naran empreza falsifikadu refere, diferente ho naran kontraparte auténtiku ne’ebé so ba deit iha ninia dezignasaun ho “LDA” subtitui tiha “Pte Ltd”.
Bazeia ba fatura no SSI falsifikadu refere inklui manipulasaun dadus neʼebé arguidu USN, DV, FJFdS no ema identifikadu ho naran Mike konsege halo sabotagen ba komunikasaun liuhusi e-mail entre empreza sira iha Singapura, nomeadamente empreza ENN LNG, Pte. Ltd no empreza Six One Comodities Asia, Pte. Ltd.
Ho eskema Buissnes Email Compromise (BEC), sabotajen no manipulasaun ne’ebé deskreve ona iha leten, nune’e, iha loron 19 Jullu 2024, testemuña identifikadu ho naran Gao Shizen, reprezentante husi empreza ENN LNG, Pte. Ltd, husi nasaun Singapura, engañadu hodi konsege transfere erradamente osan ho montante US$42.317.766,55, mai konta empreza ne’ebé arguidu sira kria ou seja empreza Six One Commodities Asia, Unip, Lda, ho númeru 601-00-0116141-6, Banku Mandiri sukursÁl Dili-Timor Leste ho statutu transferidu iha loron hanesan.
Bainhira hetan ona transferénsia fraudelentu, iha loron 22 Jullu 2024, tuku 14:10, arguidu FJFdS, USN, DV, DdSFF no AJFdS utiliza kareta rua ho marka Toyota Land Cruiser-Prado ho xapa matríkula A.20-308 ho Pajero Sport ho xapa matrikula A. 27-302, no hetan akompañamentu hosi sasin Carlos Dozeno G Lay, Noe Luciano hodi diriji ba iha Banku Mandiri-Dili.
Bainhira to’o iha Banku Mandiri, arguidu FJFdS nu’udar sosiu úniku nomós hanesan administradór empreza Six One Commodities Asia, Unip Lda, liuhusi cheque (AAM 915342), ne’ebé legaliza (asina) husi arguidu FJFdS konsege halo levantamentu osan iha konta empreza Six One Commodities Asia, Unip, Lda, ho montante US$3.000.00,00.
Hafoin de arguidu FJFdS halo levantamentu ba osan ho referidu, arguidu sira konsege guarda iha saku ho kuantidade 3, no konsege transporta ho veíkułu ho marka Mitsubishi Pajero, koor mutin, ho númeru mátrikula A. 27-302 TL no kondus husi arguidu DdSFF no sira konsege kombina malu hodi han kalan hamutuk iha restaurante situada iha área Kristu Rei, ho obejtivu atu halo sirkulasaun hosi produtu ka bens ilísitu refere.
Depois de arguidu sira han kalan, arguidu VD konsege entrega osan ho montante US$100.000, ba arguidu sira FJFdS, AJFdS no DdSFF atu sira fahe ba malu US$50.000 ba arguidu DdSFF enkuantu $50.000 ba arguidu FJFdS, AJFdS.
Enkuantu arguidu SPD no MU hetan orientasaun husi ema ne’ebé ho identifikadu “X/ Mas Bro” iha orientasaun re defere, Mas Bro haruka arguidu sira atu bele mai iha Timor-Leste hodi foti osan ne’ebé halo tiha ona levantamentu hanesan deskreve tiha iha leten no Mas Bro promote sei fó ba arguidu sira kada ema ho montante $5.000 no totál $10.000.
Bazeia ba orientasaun referidu iha loron 23 Jullu 2024, arguidu sira mai Dili. Timor-Leste liuhusi pontu entrada Mota-ain, Batugade no bainhira tama ona iha Territóriu Timor-Leste, arguidu SPD konsege telefoni ba arguidu FCCO.
Atu aluga veíkulu hodi transporta arguidu SPD no MU hosi Batugade ba mai Dili ho montante US$1.500, no arguidu FCCO konsege buka veíkulu aluguer no konsege hetan veíkulu ho marka Mazda Demio, númeru matrikula B. 11-738.
Iha loron 24 de Jullu 2024, kuandu arguidu sira to’o iha Dili, maizumenu tuku 18;00, arguidu SPD kontaktu liuhusi telemóvel ba arguidu NFNP hodi permite ba arguidu atu entrega NFNP nia númeru telemóvel ba DV, hodi foti osan iha DV, ho nune’e NFNP konsege aseita hodi autoriza arguidu SPD entrega NFNP nia númeru telemóvel ba DV.
Iha loron hanesan, DV konsege kontaktu ba NFNP hodi kombina atu hasoru malu iha diresaun Kuartél Jenerál iha Hudi-Laran, Bairru-Pité Dili, nune’e tuku 19:30, DV konsege hasoru malu ho Nicolau iha Hudi Laran, Bairru-Pité hodi entrega osan iha pasta metan ida ho montante US$150.000.
Iha loron tuir mai, arguidu SPD kontaktu ba NFNP hodi husu tuir osan referidu, nune’e tuku 18:30 NFNP konsege lori osan kompletamente iha pasta referidu hodi entrega ba arguidu SPD iha Otel Pioner.
Hafoin Osan ho montante US$150.000 iha arguidu SPD no MU nia pose, entertantu konsege kombina ho arguidu FCCO atu utiliza nia empreza Elegovers, Unip, Ida, hodi transfere osan ba iha Indonézia.
Katak montante ne’ebé arguidu sira konsege halo transferénsia ba nasaun Indonézia. hanesan tuir mai, iha loron 23 Jullu 2024, arguidu USN, halo transferénsia numeráriu dala-rua ba Indonézia liuhusi BRI Sukursál Timor-Leste, transferénsia dahuluk ho montante $45.000 ba benefisiáriu Edom Sunday Udoka, ho númeru konta bankária 118401021929505 iha BRI-Indonézia no transferensia daruak ho montante $80.000 ba benefisiáriu Marsivanti ho númeru 045223072024122149 iha BRI Indonézia.
Tuir mai arguidu USN orienta tan indivíduu ida ho naran Etik Prastika hodi fasilita transferénsia tan osan ho montante $8.500 ba benefisiáriu (rede arguidu sira nian) ho naran Edom Sunday Udoka liuhusi nia konta bankária 118401021929505-BRI-Indonézia.
Ikus mai iha loron 24 Jullu 2024, arguidu USB halo tan transferénsia numeráriu dala-rua ba Indonézia, liuhusi BRI Sukursál Timor- Leste, ho transferénsia dahuluk ho montante US$75.000 ba benefisiáriu Edom Sunday Udoka, númeru konta bankária 118401021929505 iha BRI-Indonézia no transferénsia daruak ho montante US$125.000 ba arguidu nia konta rasik ho númeru 119301000267563 iha BRI Indonézia.
No iha loron 26.07.2024, arguidu FFCO hetan orientasaun hosi arguidu SPD hodi fasilita halo transferénsia osan ho montante US$30.000, destinadu ba iha Flores-Indonézia ba indivíduu ida ho naran Rahman Bunga ho númeru konta 162-340-712-6-BNI.
Total Transferénsia bá Indonézia ho versaun hanesan tabela tuir mai:
Arguidu neʼebé halo montante transferénsia ba númeru konta benefisiáriu 23 Jullu 2024, USN $45.000, 118401021929505 BRI-Indonézia, NoEdom Sunday Udoka, 23 Jullu 2024. Arguidu USN $80,000, BRI Indonézia 045223072024122149, Marsivanti 23 Jullu 2024. Etika prastika $8.500, 118401021929505-BRI-Indonézia. Edom Sunday Udoka 24 Jullu 2024. Arguidu USN, $75.000, 118401021929505 BRI-Indonézia. Edom Sunday Udoka, 24 Jullu 2024. Arguidu USN $ 125.000.00, 119301000267563 BRI Indonézia. Arguidu USN 26.07:2024. Arguidu SPD, $30,000.00, 162-340-712-6-BNI-Flores-Indonézia Rahman Bunga
Iha loron 30 Jullu 2024, iha interrogatóriu dahuluk judisiál, arguidu sira prontu atu devolve osan no liuhusi advogadu, rekere ba Tribunál atu foti objetu krime ka osan neʼebé arguidu FJFdS, DdSFF no AJFdS, rai iha sira-nia uma iha Fomento no suku Dato, Munisípiu Likisá no pedidu referidu, hetan deferimentu husi Tribunál.
Nune’e, Tribunál deside hodi diriji ba iha Likisá, hodi foti osan ne’ebé arguidu FJFdS ho AJFdS rai subar iha uma hafoin foti tiha ekipa ho arguidu sira, kontinua fila mai Dili no diriji kedas ba iha arguidu DDSFF nia uma ne’ebé situada iha Fomento-Dili hodi foti osan.
Tanba ne’e, konstitui arguidu USN, DV, FJFdS, DdSFF, AJFdS, MU,SPD, NFNP no FCCO, nu’udar ko-autór materiál ho fórma konsurnada ba krime Asosiasaun Kriminoza, previstu no punídu tuir art. 188 n 2 ho 3 hósi Kódigu Penál.
Konstitui arguidu USN, DV, FJFdS, nu’udar ko-autor materiál ho forma konsumada ba krime Burla Informátika Agravada, previstu no punidu tuir art 269 hósi Kódigu Penál, konjuga ho artigu 30 Nu. 2 husi Diploma hanesan.
Konstitui arguidu USN, DV, FJFdS, DdSFF, AJFdS, MU, SPD, NFNP, FCCO no BFdS, nu’udar ko-autór materiál ho forma tentatadu ba krime Brankeamentu Kapitál, previstu no punidu tuir art 313 n 1 hósi Kódīgu Penál- konjuga ho artigu 30 n 2 husi diploma hanesan no Lei 13/2005 ne’ebé altera ba Lei n 17/2011 kona-ba rejime jurídiku ba prevensaun no kombate Brankamentu Kapitais no Finansiamentu Terorizmu.
Iha Audinsia julgamentu ne’e prezide husi Juíz kolektiva, Fransisca Cabral, José Escurial no Juíz Estajiáriu, MP reprezenta Prokuradór na’in-rua, João Marquez no Rafael Gusmão, arguidu na’in-10 hetan asisténsia legál Defensór Públiku no Advogadu privadu hamutuk na’in-ualu.
Jornalista : Natalino Costa
Editora : Julia Chatarina

