Top

TL-Japaun haforsa koordenasaun hodi konsolida integrasaun ba ASEAN

Vise MNEK ba Asuntu ASEAN, Milena Rangel. Foto / TATOLI

DILI, 14 Agostu 2026 (TATOLI)–Timor-Leste ho Japaun halo advokasia ba hametin koordenasaun no kooperasaun hodi apoia prosesu integrasaun Timor-Leste nian ba iha Asosiasaun Nasaun Sudeste Aziátiku (ASEAN), durante reuniaun daruak Komité Koordenasaun Konjunta Ajénsia Kooperasaun Internasionál Japaun nian (JICA) iha Dili, sesta ne’e.

Vise-Ministra Asuntu ASEAN, Milena Rangel, no Embaixadór Japaun nian iha Timor-Leste, Yasushi Yamamoto,hateten iha enkontru ne’ebé hala’o iha edifisiu Ministériu Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun (MNEK).

Milena Rangel esplika, enkontru ne’e ho objetivu atu halo balansu kona-ba asisténsia téknika ne’ebé JICA fó ba Timor-Leste iha ámbitu prosesu integrasaun ASEAN nian, hodi avalia atividade sira-ne’ebé hala’o tiha ona no hodi identifika área foun sira-ne’ebé bele hatama iha planu serbisu to’o tinan 2027.

“Enkontru ne’e serve atu halo revizaun ba atividade sira-ne’ebé hala’o ona, atu diskute hamutuk no atu identifika área sira-ne’ebé tuir lolos tama iha planu hodi hadi’a servisu to’o 2027,” nia hateten.

Tuir Vise-Ministru, enkontru ne’e mós fó dalan atu atualiza progresu sira-ne’ebé alkansa ona, identifika dezafiu sira no determina área sira-ne’ebé presiza hametin, hodi konsidera Timor-Leste nia kompromisu sira iha prosesu integrasaun rejionál.

Milena destaka katak Timor-Leste kontinua implementa roteiru ba integrasaun rejionál no JICA nia apoiu importante atu identifika atividade sira-ne’ebé presiza ba prosesu nia faze sira tuir mai.

Entre avansu sira-ne’ebé hetan, nia destaka serbisu ne’ebé hala’o hodi hatán ba ezijénsia sira-ne’ebé relasiona ho maizumenus instrumentu legál hamutuk 87 husi pilár tolu ASEAN nian: Komunidade Polítiku-Seguransa, Komunidade Ekonómika no Komunidade Sosiokulturál.

Vise-Ministra destaka mós JICA nia apoiu hodi halo tradusaun ba dokumentu oioin ASEAN nian ba lian Tetun no Portugés, nomós partisipasaun husi ofisiál timoroan sira iha enkontru no atividade sira ASEAN nian.

“Durante Malázia nia Prezidénsia iha tinan kotuk, JICA fasilita partisipasaun husi funsionáriu timoroan oioin iha enkontru sira ASEAN nian, hodi permite sira aprende oinsá jere enkontru sira, ajenda sira no protokolu sira,” nia esplika.

Nia subliña katak tipu espozisaun prátika ne’e importante hodi hametin kapasidade funsionáriu timoroan sira-nian no prepara nasaun ba partisipasaun ne’ebé efetivu liu iha mekanizmu sira ASEAN nian.

Responsável ne’e destaka mós apoiu husi Governu Japaun, liuhusi JICA, hodi prepara Timor-Leste hodi asume Prezidénsia ASEAN nian iha tinan 2029.

Kona-ba pasu sira tuir mai, Milena fó sai katak analiza hela posibilidade hodi hametin koperasaun ho instituisaun ensinu superiór sira Timor-Leste nian, ho hanoin ida ba partisipasaun nasaun nian iha Rede Universitáriu ASEAN nian.

Tuir Vise-Ministra, kooperasaun ida-ne’e bele kontribui hodi estabelese ligasaun ne’ebé besik liu tan entre estudante, profesór sira no asuntu sira ne’ebé relasiona ho ASEAN, hodi hasa’e envolvimentu setór akadémiku iha prosesu integrasaun rejionál.

Iha fatin hanesan, Embaixadór Japaun iha Timor-Leste, Yasushi Yamamoto, relata progresu ne’ebé alkansa ona to’o agora iha setór lubuk ida-ne’ebé relasiona ho integrasaun Timor-Leste nian iha ASEAN.

Diplomata ne’e konsidera prosesu integrasaun ASEAN hanesan kna’ar ida ne’ebé kompleksu no longu prazu, kompara ho maratona ida-ne’ebé la hotu ho konstrusaun infraestrutura ka kompletasaun etapa ida de’it.

“Ne’e dalan ida-ne’ebé naruk, hanesan maratona ida. Ne’e dalan ida ne’ebé la’o uluk ba 2029, ho Prezidénsia no depois liu fali ida-ne’e,” Yamamoto afirma.

Embaixadór ne’e garante katak, Governu Japaun sei kontinua fó apoiu ba Timor-Leste durante prosesu ne’e tomak, liuhusi aprosimasaun aprendizajen no kooperasaun hamutuk.

“Ha’u kontente tebes atu kontinua fó apoiu ba Timor-Leste,” nia dehan.

Yamamoto mós aprezenta pontu tolu hodi orienta faze finál projetu nian. Pontu dahuluk relasiona ho nesesidade ba Timor-Leste atu define ho klaru ninia objetivu prazu naruk nian ba integrasaun iha ASEAN no ninia prioridade sira ba tinan ida, lima no sanulu oin mai.

Tuir diplomata ne’e, trajetória ne’ebé klaru sei permite parseiru dezenvolvimentu sira hodi aliña di’ak liután sira-nia asisténsia ho prioridade nasionál sira.

Pontu daruak relasiona ho nesesidade atu hametin koordenasaun entre parseiru dezenvolvimentu sira atu nune’e bele evita esforsu sira-ne’ebé sobrepoin no uza rekursu sira ne’ebé iha ho efisiente liután.

Yamamoto rekoñese katak Embaixada Japaun dalaruma susar atu hetan vizaun jerál kompletu kona-ba atividade sira-ne’ebé hala’o husi parseiru oioin no afirma katak Japaun disponivel atu serbisu hamutuk ho MNEK no parseiru sira seluk hodi hadi’a fahe informasaun no koordenasaun.

Pontu datoluk refere ba esperiénsia Japaun nian iha kooperasaun ho ASEAN. Yamamoto destaka katak Japaun iha istória naruk kooperasaun nian ho organizasaun no apoia ona integrasaun husi Estadu-membru foun sira liuhusi JICA, Fundu Integrasaun Japaun-ASEAN (JAIF) no inisiativa sira seluk.

“Durante fulan sira ne’ebé restu, ha’u fiar katak projetu ne’e mós bele aproveita esperiénsia Japaun nian hodi hatán ba nesesidade Timor-Leste nian,” nia dehan.

Embaixadór konsidera katak integrasaun iha ASEAN reprezenta kapítulu foun ida ne’ebé signifikativu iha konstrusaun nasaun timoroan nian, rekoñese katak sei iha nafatin dezafiu no área barak ne’ebé sei tenke dezenvolve.

“Ha’u admira Timor-Leste nia determinasaun hodi hasoru dezafiu sira-ne’e. Japaun hein atu kontinua jornada ida-ne’e hamutuk ho Timor-Leste, nu’udar parseiru ida-ne’ebé konfiável,” nia hateten.

Iha parte seluk, Diretór Nasionál JICA nian iha Timor-Leste, Daisuke Fukumori, hateten ajénsia ne’e iha kompromisu atu serbisu hamutuk ho Governu timoroan hodi hametin kapasidade sira no apoia kondisaun nesesáriu sira haree ba Prezidénsia ASEAN nian iha tinan 2029.

“Ami orgullu tebes servisu hamutuk ho Governu timoroan hodi hametin kapasidade sira no infraestrutura sira haree ba Prezidénsia 2029 nian,” nia hateten.

Fukumori esplika katak projetu koperasaun téknika sei kontinua to’o marsu 2027 no katak, durante períudu ne’e, JICA sei buka masimiza apoiu ba Timor-Leste.

Aleinde koperasaun téknika relasiona ho ASEAN, responsável ne’e destaka projetu sira seluk ne’ebé hetan apoiu husi Japaun, inklui infraestrutura hanesan aeroportu no Ospitál Nasionál no mós kooperasaun iha dezenvolvimentu industriál iha parseria ho ministériu relevante sira.

Tuir Fukumori, maske inisiativa sira-ne’e laiha relasaun direta ho prosesu integrasaun ASEAN, maibé indiretamente kontribui ba dezenvolvimentu no prosesu integrasaun rejionál Timor-Leste nian.

Jornalista : Hortêncio Sanchez

Editór        : Cancio Ximenes

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

Sponsored
error: Content is protected !!