Top

Tim Hunt: Siénsia presiza korajén atu halo sala no buka rasik

Z_46

DILI, 24 Agostu 2026 (TATOLI)–Laureadu Prémiu Nobel ba Psikolojia, Tim Hunt, husu joven sira atu labele tauk halo sala no tenke aprende buka hatene rasik bainhira hala’o peskiza siéntifika.

Asuntu ne’e Tim Hunt hato’o iha eventu Science for Development Summit 2026 Sci-Tech EXPO 2026, ne’ebé realiza iha Sentru Konvensaun Dili (CCD), segunda ne’e.

Tim Hunt fahe nia esperiénsia bainhira nia tama ba mundu siénsia tinan 50 liubá.

“Buat ida-ne’ebé uluk ha’u aprende nu’udar sientista maka besik tinan 11, bainhira profesór siénsia nian iha teste ida ho oksijéniu iha laran. Nia iha feramentu ida-ne’ebé nabilan, feramentu mean, manas no nia tau ida-ne’e iha tubu no ida-ne’e nakfera. Impresaun klean ba ha’u,” sientista ne’e dehan.

Nia dehan, susar liu iha siénsia la’ós halo esperimentu maibé atu hasai an husi ideia ne’ebé  hanoin ona no loloos.

“Ha’u to’o ohin loron, tinan barak hafoin ha’u para atu bá laboratóriu, ha’u hetan katak ha’u beik tebes tinan 50 liubá. Ha’u foin lee artigu ida-ne’ebé halo ha’u realiza katak ha’u haree de’it ba buat ne’ebé klaru liu bainhira ha’u sei joven,” nia dehan.

Edukasaun siénsia la’ós de’it memoriza faktu

Tim Hunt kritika maneira edukasaun siénsia ohin loron ne’ebé barani liu ba memoriza faktu.

“Problema ho edukasaun siénsia ohin loron maka ita iha tendénsia atu aprende faktu barak, no ida-ne’e la’ós kona-ba ida-ne’e. Faktu sira la’ós la importante, maibé buat xave mak atu buka hatene oinsá buat sira funsiona no atu buka hatene rasik,” nia subliña.

Nia husu estudante sira atu labele tauk ba sala, tanba sala mak dalan ba deskoberta.

“Ita tenke halo sala. Ita-boot hanoin oinsá buat sira no ita-boot husu ba ema sira no sira hateten ba ita-boot sira buat sira-ne’ebé ladún satisfatóriu. Depois ita-boot sira halo esperimentu sira no sira ladún funsiona. No, depois ita-boot sira hahú ita-boot sira taka ita-boot nia dalan liuhusi fog ida ba lia-loos,” nia esplika.

Xave atu Manán Nobel: Hili Problema ne’ebé bele Rezolve

Oradór ne’e mós fahe segredu hodi hetan Prémiu Nobel. Tuir nia, xave ne’e mak hili problema ida-ne’ebé importante maibé bele rezolve iha tempu razoavel.

“Buat ne’ebé susar liu atu halo se ita-boot sientista mak atu hetan problema ida-ne’ebé di’ak tebes. Ne’e signifika buat ruma ne’ebé ema lahatene, ne’ebé laiha ema ida iha mundu ne’e hatene, komprende no ne’ebé ita-boot sira hanoin katak ita-boot bele deskobre,” nia dehan.

Nia konta katak nia hetan deskoberta boot bainhira nia haree de’it proteína ida-ne’ebé lakon iha sélula kursu tasi nian.

“Ha’u foin haree proteína ida-ne’ebé lakon, no iha tempu ne’ebá imposivel ba proteína sira atu lakon iha ursu tasi nia oan nia laran, ka iha sélula seluk ruma. Iha ne’ebá maibé iha ne’ebá, iha metan no mutin, iha ha’u-nia matan oin. Ha’u nia moris muda iha kalan ida nia laran, ” nia konta ho emosaun.

Nia dehan deskoberta ne’e mak lori nia manán Prémiu Nobel, maske iha inísiu nia hanoin katak buat ne’e triviál de’it.

Jornalista : Hortêncio Sanchez

Editór        : Cancio Ximenes

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

Sponsored
error: Content is protected !!