AI demokratiza koñesimentu no fó oportunidade ba ema asesu informasaun globál
DILI, 25 Agostu 2026 (TATOLI)–Vensedór ACM Prize in Computing, Torsten Hoefler, afirma katak Artifisiál Intelijénsia (AI) iha kbiit atu demokratiza koñesimentu no fó oportunidade ba ekipa ka menus ema sira atu asesu ba informasaun globál.
Torsten Hoefler hato’o asuntu ne’e bainhira sai oradór iha eventu Science for Development Summit 2026 ne’ebé realiza iha Sentru Konvensaun Dili (CCD), tersa ne’e.
Torsten Hoefler dehan, iha tempu uluk asesu ba informasaun limitadu ba biblioteka no uma-tahen sira maibé agora ho AI ne’e ema hotu bele asesu ba buat hotu ne’ebé ema seluk iha mundu hakerek ona.
“Entaun, ha’u fiar katak ida-ne’e fó duni kbiit liuhusi prestasaun koñesimentu. Agora ita-boot sira bele hetan benefísiu husi buat hotu ne’ebé ema ida hakerek ona, barak tebes. No, ita-boot sira bele asesu ba ida-ne’e no ita-boot sira bele harii ita-boot nia futuru iha ida-ne’e,” nia dehan.
Nia fó ezemplu katak, agrikultór ida iha Timor-Leste bele aprende direta husi téknika ne’ebé ema inventa iha planeta nia rohan seluk atu kuda kafé ho kualidade di’ak liután.
“Ita-boot sira la presiza ko’alia de’it ho ita-boot nia viziñu sira maibé ita-boot sira iha maneira globál ida ba akumulasaun koñesimentu no komunikasaun ne’ebé ita nunka iha antes. Entaun iha demokratizasaun kompletu ba koñesimentu iha ita-nia planeta tomak,” nia subliña.
Oradór ne’e hateten, jerasaun ohin iha priviléjiu boot ne’ebé nia jerasaun uluk ne’ebé laiha, tanba jerasaun uluk bainhira hakarak aprende ne’e nia tenke ba biblioteka ne’ebé karik taka no laiha livru ne’ebé presiza.
“Ita-boot sira iha oportunidade rohan-laek ne’ebé laiha jerasaun ida antes ita-boot sira iha. Ita-boot iha priviléjiu ne’ebé maka’as tebes. Imi hotu iha priviléjiu. Ha’u la iha priviléjiu ida-ne’e. Ha’u tenke ba biblioteka ida, no hanesan ita rona ona antes, ida-ne’e karik taka,” nia konta.
Nia kompara katak ohin loron joven sira iha asesu fasil liu ba informasaun husi sira-nia telefone de’it. Maske teknolojia fasilita, Torsten Hoefler husu joven sira atu uza oportunidade ne’e ho másimu.
“Tanba ba ita ida-idak, ba ita hotu, iha buat barak atu aprende. Dala ida tan, estuda, estuda, estuda. Se ita-boot la dezenvolve atu sai matenek liu, matenek liu duké ami, entaun ha’u tenke hateten ita-boot la estuda ne’e ita-boot nia sala,” nia afirma.
Nia konklui katak AI mak teknolojia ne’ebé sei fó kbiit duni ba ekipa ka menus ema sira tanba permite sira aprende husi kultura no peritu oioin ne’ebé sira nunka hasoru direta.
Science for Development Summit 2026 ne’e partisipa husi sientista internasionál sira hodi diskute oinsá teknolojia bele apoia dezenvolvimentu iha Timor-Leste.
Jornalista : Hortêncio Sanchez
Editór : Cancio Ximenes
