Top

Entre Dili – Phnom Penh: Reflesaun no patrimóniu iha Siem Reap –Epizódiu (I)

Ankor Wat/Travel Guide

PNOM PENH, 24 Agostu 2024 (TATOLI) – Iha lalehan azul leten aas, hakonu tempu mamuk ho liafuan sira iha versu, estrofe no paragrafu sira. Iha manu-besi mutin (BatikAir) ne’ebé semo daudaun ho destinu Kualu Lumpur Malázia, ha’u loke pájina ida ba pájina seluk  husi revista viajen nian. Hanesan deskansa iha kakuluk Uma-Lulik nian ne’ebé fó mahon, iha lalehan nia leten ha’u sente hakmatek hodi refleta ita-nia eransa.

Hanesan oseanu luan ida, revista ne’e laran nakonu ho liafuan ‘osan-mean’—la’ós de’it hodi hato’o mensajen furak no inspirativa, maibé mós hodi refleta folin husi sakrifísiu no nasionalizmu. Hanesan Tais ne’ebé nabilan furak ho kór oioin no nobreza husi Kaebauk ho Belak, liafuan sira-ne’e haktuir matenek no nobreza ne’ebé falun ita-nia istória.

Reflesaun iha kalohan leten

Nu’udar sani-na’in no hanesan ‘atan ba informasaun no lia-loos’ – jornalista, ha’u ordena sai nota diária iha viajen distante no ‘istórika’ ida. Ita-nia soin no lian husi Karau-Dikur hanesan hanoin fali ita-nia rain ne’ebé hisik kosar-been no matan-been suli hodi harii futuru.

Nu’udar sani-na’in no ‘atan ba informasaun no lia-loos’—jornalista, ha’u hahú hakerek nota diária sira-ne’e iha viajen distante no ‘istórika’ ida. Ita-nia soin no lian husi Karau-Dikur hanesan mós enkoraja ita atu hanoin fali ita-nia rain, liki kosar-been no matan-been harii futuru.

“Progresu nunka sai ema ida nia serbisu mesak. Progresu ne’e harii hosi jerasaun sira ne’ebé prontu atu serve objetivu ida-ne’ebé boot liu sira-nia an rasik. Iha fulan-Agostu ida-ne’e bainhira ita fó onra ba sakrifísiu ne’ebé lori ita mai iha ne’e, mai ita inspira nafatin atu harii legadu ida-ne’ebé jerasaun sira iha futuru bele orgullu”. Datuk Chama Rama Muthy – Xefe ezekutivu BA.

Fulan-Agostu, fulan importante no istória ida mós iha kalendáriu Timor-Leste nian. Nune’e, oinsá ita idaidak bele refleta, valoriza, fó onra no glorifika, nu’udar povu, rai no Estadu ida-nian, ho konsiénsia, vontade no vizaun estratéjika, iha loron ohin no aban. Ita-nia rain metin no hamriik aas hanesan foho Ramelau, Kablaki, no Matebian ne’ebé sai sasin ba aten-brani no aas ua’in sira-nia sakrifísiu.

Iha manu-besi (Aviaun) ne’e nian laran, sa’e daudaun iha kalohan Timor-Leste ukun rasik aan nian, ha’u deskobre tan signifikadu sakrifísiu nian ne’ebé hakerek:

 “Bainhira ita ko’alia kona-ba sakrifísiu ohin loron, dala barak ita hanoin kona-ba lakon hanesan saida maka husik ona no saida maka husik hela ba kotuk. Sakrifísiu la’ós de’it kona-ba lakon buat ruma. Sakrifísiu ne’e kona-ba investe iha futuru ida-ne’ebé sira karik nunka goza pesoalmente. Ida-ne’e maka opsaun atu husik konfortu imediatu atu nune’e jerasaun tuirmai bele moris ho liberdade no dame”.

Iha kontestu Timor-Leste nian, hakerek-na’in refleta katak sakrifísiu la’ós de’it kona-ba lakon, maibé kona-ba investe iha futuru – hanesan erói no martir sira ne’ebé fó sira-nia vida atu jerasaun foun bele moris ho liberdade no dame. Valór fundamentál ne’e, rekoñese mós iha Preámbulu Konstituisaun RDTL no Relatóriu Chega!, husik hela legadu boot ida ba jerasaun foun sira, hanesan kuda duni valór Tara-Bandu ne’ebé kuida no proteje ita-nia beiala sira-nia fatin no matenek.

Iha kadeira númeru 114, ha’u fo énfaze ba papél edukativu ne’ebé mídia iha: eduka, enkoraja, empodera, no promove nasionalizmu. Iha versaun pátria ne’ebé suli iha revista laran:

“Sakrifísiu loloos la’ós de’it serbisu maka’as maibé hili atu hakat liu baliza sira-ne’e hanesan atu fiar no ajuda ema ida ne’ebé la’ós (…) background hanesan”.

Pasu sira iha sidade imperiál: Lisaun husi Siem Reap

Viajen dezafiante maibé mós esperiente. Husi Dili liuhusi Kuala-Lumpur to’o Siem Reap, Kambodia – Ha’u hetan oportunidade furak iha lorokraik sidade ne’e nian. La’o hale’u sidade matak no deskobre nia beleza (fafurak sira) ne’ebé latan iha istória sékulu nian.

Viajen dezafiante maibé ho esperiénsia riku. Husi Dili liuhusi Kuala Lumpur to’o Siem Reap, Kambodia, ha’u hetan oportunidade furak iha lorokraik hodi la’o hale’u sidade matak ne’e no deskobre nia fafurak (bele ne’ebé latan iha istória sékulu nian.

Haree rasik ho matan templu Angkor Wat – templu ne’ebé koñesidu iha Kambodia, nu’udar monumentu relijiozu boot liu ida, harii iha sékulu XII (maizumenus 1113–1150) hosi Liurai Suryavarman II iha Imperadór Khmer nia tempu. Templu ho Arkitetura Kosmolójika, ne’ebé UNESCO rekoñese ona nu’udar patrimónia mundiál iha tinan-1999. Haree loromatan tuun iha ponta oeste nia refleksu ba bee-lihun ne’ebé hale’u templu halo monumentu ne’e refleta nia épiku místika ho beleza naturál – armonia balada no ai-horis, no fatuk  sira ne’ebé moris métade sékulu sira.

Ho matadalan rai-na’in (Ofisiál protokolu), konsege vizita mós Portaun  Súl Ankor Thom, entrada ne’ebé famozu liu ho estatua Deva no Asura sira kaer Naga (kobra sagradu). Fatin ne’e nu’udar pontu fotografiku preferidu ba vizita-na’in sira, no ha’u mós konsege kapta memória ineskesível iha ne’e.

Vizita Portaun  Súl Ankor Thom

Iha biban ne’e, konsege mós haree rasik ho matan Templu Bayon — templu ne’ebé hatudu estilu arkitetura únika no mehi liu iha sentru sidade imperiál Angkor Thom, tuir esplikasaun ofisiál, konstrui iha sékulu XII nia rohan (1180–1215) iha Liurai Jayavarman VII nia tempu. Nia torre sira hotu-hotu enfeita ho fatuk Avalokiteshvara (figura kompaixaun nian iha Budizmu) ne’ebé oin-hamnasa ho kompaixaun ba diresaun haat. Minutu balun iha fatin ne’e hanesan duni viajen ida ba mundu mitolojia no espiritualidade.

Esperiénsia iha Siem Reap la’ós para de’it iha templu sira. Iha lorokraik, ha’u konsege koko kulinária tradisionál ne’ebé dezafiante tebes — Balut (ka iha lian lokál hanaran Pong Tea Khon), ne’e nu’udar manu-tolun ne’ebé atu nakfera ona no iha manu-oan ne’ebé atu moris iha laran, te’in manas ho temperu lokál. Hahan ekstremu ne’e fó esperiénsia kulinária ida-ne’ebé labele haluhan.

Bainhira nakukun kona sidade, Siem Reap hatudu nia vibes iha Pub Street. Iha ne’e, ahi-oan lakan nabilan kór oioin hariiku kalan, múzika hamoris ‘nakukun’ hamaluk ema han no hemu iha street food. Kontraste ne’ebé diferente tebes: entre silénsiu majestozu templu kaer-metin pasadu, no enerjia haksolok husi sidade ne’ebé simu modernidade.

Siem Reap hatudu duni kontraste ne’ebé furak — moris armóniku entre ema ho natureza liu husi eko-turizmu, arkitetura klásiku épiku sira, no realidade sosiál povu Kambodia nian. Sidade ne’e sai lisaun murak ida: konservasaun sítiu istóriku hatudu katak modernidade la’ós tenke haluha pasadu, maibé nu’udar valór viva ne’ebé reprezenta karakter, memória no identidade aas hosi rai no povu ida.

 

Kontinua…!

TATOLI

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!