Top

MS-OMS fasilita formasaun sistema dijitál ba profisionál saúde 

Ministériu Saúde (MS) hamutuk ho Organizasaun Mundiál Saúde (OMS) no KOICA (Korea International Cooperation Agency) iha Timor-Leste fasilita formasaun sistema dijitál ba profisionál saúde. Imajen TATOLI/Osória Marques

DILI, 25 Agostu 2026 (TATOLI)—Ministériu Saúde (MS) hamutuk ho Organizasaun Mundiál Saúde (OMS) no KOICA (Korea International Cooperation Agency) iha Timor-Leste fasilita formasaun sistema dijitál ba profisionál saúde kona-ba oinsá atu utiliza Sistema Dijitál Informasaun Saúde Timor-Leste no Vijilánsia Integrada atubele responde ba kazu emerjénsia saúde públika.

Vise-Ministru Fortalesimentu Institusionál Saúde, José dos Reis Magno, hateten OMS sai ona hanesan parseiru ida-ne’ebé tau fiar, liliu iha área vizilánsia epidemiolójika, sistema informasaun saúde, preparasaun no resposta ba emerjénsia saúde públika no dezenvolvimentu kapasidade profisionál saúde nian no hakarak rekoñese no hato’o agradeseimentu ba KOICA ba nia parseria no apoiu kontínua ba esforsu MS nian hodi hametin seguransa saúde, vizilánsia epidemiolójika no hametin reziliénsia sistema saúde Timor-Leste.

Nia afirma Ministériu Saúde sempre buka atu harii no asegura sistema saúde públika ida-ne’ebé modernu, reziliente, integrada no bazeia ba dadus ne’ebé ho kualidade.

“Prioridade ida husi ita-nian mak transformasaun dijitál ba vizilánsia epidemiolójika, nune’e bele hadi’ak sistema dadus no providénsia informasaun ho nune’e desizaun sira kona-ba saúde públika bele bazeia ba informasaun ne’ebé oportuna, kompleta, fiável ho kualidade,” nia dehan ba jornalista sira iha City8, Manleuana, Tersa ne’e.

Nia dehan Sistema Informasaun Saúde Timor-Leste (TLHIS) apoia vizilánsia rotina bazeia ba indikadór, enkuantu plataforma Integrated Case-Based Surveillance (CBSTL) permite notifikasaun, investigasaun akompañamentu ba kazu moras sira, inklui asu tata no moras prioritáriu sira seluk.

“Sistema sira-ne’e sai ona pasu importante ida hodi moderniza jestaun informasaun saúde iha ita-nia nasaun. Maibé, ita tenke hanoin buat ida importante tebes. Sistema dijitál mesak labele hadi’a saúde públika. Teknolojia só bele efetivu bainhira profisionál sira-ne’ebé uza sistema ne’e iha kapasidade, kompromisu no responsabilidade,” nia informa.

Nia haktuir treinamentu ida-ne’e la’ós atividade foun, maibé kontinuidade husi formasaun ne’ebé hala’o ona iha 2025, iha edifísiu Komisaun Nasionál Eleisaun (CNE-sigla portugeza) ho partisipante hamutuk 170.

Govenante ne’e haktuir ba etapa agora, númeru partisipante sei nafatin hanesan, maibé sei fahe ba faze haat, atu fasilita prosesu formasaun no fó oportunidade di’akliu ba partisipante sira atu halo pratika. Kontinuidade formasaun ida-ne’e importante tanba, durante implementasaun iha servisu, iha responsável balun ne’ebé sei hasoru difikuldade iha utilizasaun sistema no prosedimentu sira. Aleinde ne’e, iha tablet balun ne’ebé uza ona ba servisu hetan hela avaria ka problema tékniku, ne’ebé afeta hela prosesu entrada no notifikasaun dadus.

Ho nune’e, formasaun agora foka nafatin ba tópiku referidu, maibé atensaun liubá utilizasaun pratika ba tablet no sistema Integrated Case-Based Surveillance (ICBSTL), atu atualiza no hametin kapasidade responsável sira. lda-ne’e mós importante, tanba iha responsável foun balun ne’ebe presiza hetan orientasaun no kapasitasaun atubele hala’o sira-nia responsabilidade ho di’ak.

“Formasaun ne’ebé hahú ohin la’ós de’it atu hatudu ferramenta dijitál foun sira. Formasaun ne’e mós atu hametin kompeténsia téknika profisionál sira-nian kona-ba hatama dadus, valida, analiza no uza dadus, no mós hadi’a kualidade no pontualidade notifikasaun. Ita mós hakarak hametin komprensaun kona-ba fluxu informasaun vizilánsia, hosi fasilidade saúde ba nivel munisípiu no nasionál, atu asegura katak informasaun idaidak to’o ba nivel apropriadu iha tempu ne’ebé oportunu. Kazu idaidak ne’ebé notifika no investiga ho loloos kontribui ba detesaun sedu ba ameasa saúde públika, resposta lalais ba surtu no protesaun di’akliu ba ita-nia populasaun. Ida-ne’e importante liliu ba moras rabies,” nia esplika.

Iha fatin hanesan, Reprezentante OMS iha Timor-Leste, Arvind Mathur, dehan Timor-Leste kontínua hasoru moras hada’et ne’ebé emerjénsia no re-emerjénsia, ne’ebe risku ba epidemia sira. Nune’e, ohin fasilita formasaun referida.

“Ami dezenvolve vizilánsia integradu bazeia ba kazu ka sistema ne’ebé iha, hodi jere kazu sira-ne’ebé iha hanesan HIV, TB, Malária no moras asu tata nian, nune’e mós moras prioridade sira seluk,” Arvind Mathur relata.

Nia hatutan, OMS apoiu tranzisaun relatóriu moras semenál no mensál tuir kuadru vizilánsia no resposta integrada ba moras husi sistema suratahan ba sistema eletróniku, hirak-ne’e mak atinjimentu ida-ne’ebe mak importante.

“Maibé nia pontualidade no kualidade dadus presiza atu hadi’a, iha mós monitorizasaun konjunta ne’ebé durante ne’e identifika lakuna xave sira, liliu ba utilizasaun dijitál ne’e. Muda husi sistema vizilánsia bazeia ba suratahan ba sistema vizilánsia eletrónika maka atinjimentu ida, maibé nia objetivu mak atu hadi’a dadus sira ho nia programa sira orienta polítika ne’ebé loos hodi proteje sidadaun sira,” nia dehan.

Aleinde ne’e, Country Director Of KOICA iha Timor-Leste, Youn Hwa Kang, informa KOICA kontente atu kontinua servisu hamutuk ho MS hodi hametin Timor-Leste nia sistema fiskalizasaun ba moras no suporta dezenvolvimentu sistema informasaun saúde nian ne’ebé loloos no responsivu liu.

“Timor-Leste halo ona progresu importante iha tranzisaun husi suratahan relatóriu bazeia ba sistema monitorizasaun dijitál ida-ne’ebé integradu liu. Ne’e Uza DHIS2 no ICBS TL, hamutuk ho introdusaun dijitál ekipamentu sira iha nivel saúde munisípiu no sentru komunidade, fornese fundasaun importante ida atu hadi’a informasaun saúde nian kolleta, ka relata no uza. Tranzisaun ida-ne’e sei ajuda asegura katak dadus saúde esensiál sira bele relata ho efisiénsia no apoiu foti desizaun iha nivel lokál no nasionál,” Country Director Of KOICA iha Timor-Leste, Youn Hwa Kang, subliña.

Enkuantu, formasaun referida hala’o durante loron rua (2) hahú ohin to’o aban (25-26/08/2026).

Jornalista: Osória Marques

Editór: Xisto Freitas da Piedade

 

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!