Abitante Suku Uma-Ki’ik depende ba bee-mota hodi konsome
VIKEKE, 26 Agostu 2026 (TATOLI)—Xefe Suku Uma-Ki’ik, Postu Administrativu Vikeke Vila, Munisípiu Vikeke, Cláudio Amaral, informa daudaun ne’e tempu bailoron nune’e komunidade hotu-hotu ba kuru bee iha mota laran hodi sustenta ba nesesidade sira.
“Ita-nia komunidade durante ne’e depende ba bee-mota mak konsome. Tantu udan ka bailoron ami kuru bee iha mota laran tanba ami laiha bee-moos,” Cláudio Amaral dehan ba TATOLI, iha Postu Vikeke Vila, Kuarta ne’e.
Autoridade Komunitária subliña iha tinan kotuk ekipa husi Hunan Xina halo prefurasaun bee-moos ba komunidade metru 30, maibé la hetan bee nafatin.
“Durante ne’e ita esforsu buka parseiru sira husi Xina halo perfurasuan bee, maibé la hetan bee-moos ne’ebé ekipa deside filafali de’it. Depoiz ida-ne’e ami mós bolu Institutu Jeofízika Timor-Leste, mai halo teste ba rekursu bee iha rai-laran, maibé bee mak laiha duni,” nia haktuir.
Nia dehan Suku Uma-Ki’ik bee-matan área Fukalaran ne’e iha, maibé distánsia purvolta kilómetru haat, hafoin to’o iha Suku Uma-Ki’ik.
“Ami la’ós laiha rekursu bee-matan. Ami iha rekursu, maibé distánsia kilómetru haat. Ne’ebé, ami aprezenta ona ba parte relevante sira hodi tau planu prioridade tanba durante ne’e ami enfrenta liu difikuldade ba bee,” nia hato’o.
Entretantu, Diretór Servisu Agua, Saneamentu no Ambiente (SMASA) Munisípiu Vikeke, Gulhermino Soares haktuir, Suku Uma-Ki’ik nia rekursu bee iha rai okos mak laiha tanba ne’e mak ekipa sira mai halo prefurasaun mós la hetan bee.
“Tan ne’e, ita mak tenke haki’ak bee oinsá mak ita bele kria bee debun sira, trava bee, atu ita prezerva bee-matan sira. Suku Uma-Ki’ik ne’e susar tebes ba rekursu bee. Bainhira rekursu bee iha ona mak ita foin tau ba planu prioridade sira iha Munisípiu Vikeke,” nia tenik.
Tuir dadus, populasaun Suku Uma-Ki’ik ho totál uma-kain 801, populasaun na’in-3.715. Husi númeru ne’e, populasaun 98% asesu bee-mota no 2% asesu bee-posu ne‘ebé komunidade ke’e rasik.
Suku Uma-Ki’ik kompostu hosi aldeia ualu hanesan Rai-Hun ho uma-kain 54 no populasaun hamutuk 240, Makadean uma-kain 100 no populasaun hamutuk 478, Bahabunak uma-kain 103 no populasaun hamutuk 457, Lua uma-kain 239 no populasaun na’in-1226, Baha Fou uma-kain 62 no populasaun na’in-307, Aina Ua’in uma-kain 58 no populasaun nai’in-252, Maroman uma-kain 70 no populasaun na’in-309 no Idak Bein uma-kain hamutuk 101 no populasaun na’in-444.
Jornalista: Vitorino Lopes da Costa
Editór: Xisto Freitas da Piedade
