Realiza ona semináriu nasionál “Husi Rezisténsia bá Konstrusaun Nasaun”

DILI, 26 Agostu 2026 (TATOLI)–Universidade Nasionál Timor-Lorosa’e (UNTL) liuhusi Centro de Estudos de Cultura e Arte (CECA), Senados das Faculdades, DCS-FCSP no Agência Notisiosa TATOLI, I.P, kolabora ho Centro Estado Género e Desenvolvimento Inclusão (CEGDI) realiza semináriu nasionál ba Komemorasaun Loron FALINTIL 20 Agostu ba da-51 no Komemorasaun Loron Konsulta Populár 30 Agostu ba da-27.
Semináriu ne’e ho tema: “Husi Rezisténsia ba Konstrusaun Nasaun: Legadu Durável Veteranu ba Pás, Demokrasaia no Lideransa Inkluziva”, ne’ebé hala’o iha Salaun Fakuldade Siénsia Sosiál, Kaikoli, Kuarta ne’e.
Iha semináriu ne’e, iha oradór Xefe Maiór F-FDTL, Tenente Jenerál Falur Rate Laek no oradór profesór Fakuldade Siénsia Sosiál, Antero Bendito da Silva.
Tuir Diretora CEGDI, Dulce Martins da Silva hateten kooperasaun interinstitusionál hanesan ida-ne’e importante tebes atu hametin kultura akadémika no kontribuisaun universidade ba sosiedade. Komemorasaun ida-ne’ e la’ós de’it atu fila haree ba pasadu, maibé mós atu haree ba futuru.
“Ita komemora atu aprende, ita aprende atu transforma no ita transforma atu garante katak independénsia no demokrasia ne’ebé ita hetan ho sakrifísiu boot bele kontinua moris iha jerasaun sira tuirmai. Ha’u konsidera programa ida-ne’e importante tanba akadémika no kultura labele haketak husi memória no istória nasionál. Tanba ne’e, universidade tenke sai espasu ida-ne’ebé promove diskusaun kritika, prodús koñesimentu, dokumenta memória no prepara jerasaun foun atu sai lideransa ne’ebé responsavel ba futuru nasaun,” Dulce Martins hateten ba jornalista sira.
Nia subliña katak legadu veteranu sira sei sai durável bainhira konsege transforma memória rezisténsia sai kultura dame, transforma sakrifísiu sai responsabilidade sosiál, no transforma esperiénsia istórika sai inspirasaun ba lideransa inkluziva no demokrátika.
“Ha’u apela ba estudante sira katak ita haree istória la’ós de’it hanesan buat ida-ne’ebé ita lee iha livru, maibé hanesan patrimóniu ida-ne’ebé tenke ita komprende, analiza no aprende husi nia. Futuru Timor-Leste sei iha ita-nia liman. Nune’e, ita presiza aprende husi jerasaun rezisténsia atu harii jerasaun ida-ne’ebé iha responsabilidade, integridade, kompeténsia no sensibilidade sosiál,” nia subliña.
Entretantu, Oradór Xefe Maiór F-FDTL, Tenente Jenerál Falur Rate Laek esplika, iha Foho Matebian nia hun, serimónia ba aniversáriu kriasaun FALINTIL nian ba dala 51, no falta loron haat de’it molok marka aniversáriu Konsulta Populár 30 Agostu 1999. Entaun, ohin hamriik iha-ne’e ko’alia la’ós nu’udár polítiku, más nu’udár militár no Xefe Estadu-Maiór Jenerál F-FDTL nian no nu’udár ema ida-ne’ebé mós sei joven, kaer kilat ba rai ida-ne’e no iha konviksaun tomak katak fatin ne’ebé apropriadu liu atu reflete kona-ba futuru nasaun nian maka, presizamente iha universidade.
“Konsolida dame, unidade nasionál, no lisaun sira hosi pasadu mak harii identidade nasionál,” Falur dehan.
Nia dehan hala’o jornada ba fatin sira ne’ebé povu terus, hodi fó omenajen ba mártir sira no halo rekonsiliasaun entre ema moris ho ema moris.
“Ita aprende katak Estadu dignu ida la umília nia erói sira, nein moris ka mate, no katak rekonsiliasaun tenke pratika loron-loron liuhusi respeitu mútua. Ha’u la’ós iha-ne’e atu hatudu liman ba ema ida maibé atu fó-hanoin ba ita-boot sira katak dame maka responsabilidade koletiva, ne’ebé pertense sidadaun sira fardadu no akadémiku, ba ukun-na’in no estudante sira,” Tenente Jenerál Falur subliña.
Iha parte seluk, Oradór Profesór Fakuldade Siénsia Sosiál, Antero Bendito da Silva, apela ba joven sira nafatin vizilante no neon moris hodi peskiza, estuda maka’as.
“Hateke bá dook, hateke ba tinan 100 mai ita-nia nasaun ne’e sai oinsá. Apela mós ba iha joven sira mantén memória lutadór sira nian, liuliu ohin ita ko’alia kona-ba FALINTIL, ema barak mak mate tanba funu, tanba defende ita-nia dignidade umana hanesan povu ida, tanba ne’e mak ema hakarak tentativa jenosídiu hasoru ita maibé la konsege. Fiar katak ita moris iha Timor-Leste ne’e ho fé no siénsia,” Antero Bendito dehan.
Aleinde ne’e, Reprezentante Estudante Fakuldade Siénsia Sosiál, Jacob Madeira, agradese ba líder rezisténsia ne’ebé fahe ona nia hanoin briliante liga ho prosesu luta independénsia Timor-Leste.
“Ha’u agradese tebes tanba ho tema jerál ne’e hatudu katak lideransa husi líder rezisténsia sira-ne’ebé mak promove ba demokrasia inkluziva, hanesan jerasaun foun oinsá maka bele aprende tuir lutadór sira-nia sakrifísiu no luta no kontinua aprende hodi prepara an liuhusi mundu teknolojia hodibele kompete fali ho nasaun sira seluk,” nia tenk.
Jornalista: Osória Marques
Editór: Xisto Freitas da Piedade

