Top

Partisipasaun feto importante ba harii no dezenvolve país – SEI

Semináriu nasionál ho tema "Demokrásia, Dame no Lideransa Inkluziva" hodi komemora loron Konsulta Populár 30 Agostu, iha kampus UNTL, Dili, ohin.

DILI, 27 Agostu 2026 (TATOLI)-Diretora Nasionál Dezenvolvimentu Igualdade Jéneru iha Sekretaria Estadu Igualdade (SEI), Olga da Costa Monteiro, hatete papél feto importante tebes iha prosesu luta ba libertasaun no dezenvolvimentu país nian.

Nia hato’o deklarasaun ne’e bainhira sai oradora iha semináriu nasionál ho tema “Demokrásia, Dame no Lideransa Inkluziva” hodi komemora loron Konsulta Populár 30 Agostu, iha kampus UNTL, Dili, ohin.

Nia dehan papel feto iha rezisténsia hola parte mós iha frente aramada, klandestina, diplomátika no iha prosesu harii nasaun, liuhusi edukasaun, saúde no bein-estar ba sosiedade no nafatin envolve iha nivel foti desizaun, família, komunidade no Governu.

“Kontribuisaun feto sira-nia la’ós de’it hanesan apoiu ba luta armada, maibé inklui atividade klandestina, intelijénsia, komunikasaun, lojístika, asisténsia ba kombatente, kuidadu ba komunidade no família sira”, nia hatete.

Dirijente ne’e dehan Governu kontinua promove polítika no mekanizmu sira oinsá atu garante sira-nia kontribuisaun istórika, dokumentasaun, rekoñesimentu no tranzmite ba iha jerasaun tuirmai.

“Rekoñesimentu boot ne’ebé ita-nia Estadu halo mak konsidera eroína boot saudoza Maria Tapó nia loron mate iha 3 Novembru 1975, hanesan loron Nasionál Feto Timor-Leste”, nia dehan.

Iha Lei númeru 10/2023, ne’ebé altera husi Lei númeru 10/2005, marka loron 3 Novembru sai loron feriadu nasionál ho data fiksu iha kalendáriu nasionál.

Nia salienta Governu garante katak, sira-nia lian, esperiénsia no kontribuisaun kontinua konsideradu iha dezenvolvimentu polítika no programa nasionál.

Hodi destaka katak país iha pogresu signifikante tebes ba promove igualdade jéneru dezde restaurasaun indepedénsia.

Governu liuhusi SEI hamutuk ho parseiru internasionál no nasionál kontinua halo esforsu atu garante feto ho mane hetan oportunidade direitu no tratamentu hanesan iha aspetu polítiku, ekonómiku, sosiál no kultura.

Nia hatete progresu prinsipál ida mak Governu hametin enkuadramentu legál no polítika sira ne’ebé promove igualdade jéneru no proteje direitu feto sira, inklui prevensaun no resposta iha violénsia bazeia ba jéneru.

Aleinde ne’e, hasa’e partisipasaun feto iha lideransa no nivel foti desizaun. Timor-Leste rejista progresu importante iha reprezentasaun feto iha Parlamentu Nasionál ne’ebé atinje kuota 38% mak asume papél hanesan deputadu, iha Governu 19% nu’udar ministra no Sekretária Estadu no instituisaun públika sira.

Nia afirma katak SEI kontinua promove partisipasaun lideransa feto iha nivel nasionál no lokál nian, halo sosializasaun, formasaun hodi prepara ba iha asembleia munisipál. Aleinde hakbiit ekonomia hodi promove programa ne’ebé apoia feto sira atu aumenta asesu ba oportunidade ekonómika, liuliu ba rendimentu.

Nia dehan dezafiu sira ne’ebé feto kontinua hasoru iha lideransa mak prosesu atu foti desizaun ohin loron mak sai barreira sosiál no kulturál.

“Ida fali mak partisipasaun feto iha pozisaun lideransa seidauk ekuitativa, maski iha progresu reprezentasaun, maibé feto sira seidauk reprezenta no proposaun hanesan foti desizaun, inklui iha nivel munisípiu no suku sira, tanba sistema patriarkál”, nia argumenta.

Reprezentante UN Women, Zeremias Gomes, reforsa papél feto importante dezde luta libertasaun, maibé balun ema la haree hetan.

Tuir nia, Konstituisaun fó dalan ba ema hothotu iha direitu hodi bele kontribui no uza ninia papél no matenek ba dezenvolvimentu país, inklui feto sira, tanba ne’e labele husik ema ida iha kotuk.

Tuir UN Women, país ne’e harii ona fundasaun normativa forte tebes ba igualdade jéneru no emporamentu feto ne’ebé hahú kedas husi Konstituisaun.

Nia apresia serbisu hamutuk durante ne’e ho parseiru hotu hodi promove asuntu feto.

Akadémiku UNTL, Rozena Martins, husu atu tau atensaun kona-ba dokumentasaun hakerek istória hodi prodús livru ba eroína sira no sujere mós atu introdús iha kurríkulu eskola nian.

Nia mós husu atu investe iha área edukasaun tana nia mak xave importante hodi hadi’a kapasidade feto.

Aleinde ne’e, nia realsa katak SEI presiza hakbesik liután empoderamentu ekonomia ba feto sira iha área rurál hodi hakbiit sira, tanba feto sei vuneravel, entaun bele kria subsídiu kréditu baratu atu sira bele loké negósiu ki’ik hodi hetan rendimentu no presiza envolve feto iha desizaun polítika sira hahú husi nivel aldeia.

Jornalista: Nelson de Sousa

Editora: Maria Auxiliadora

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!