Top

Parlamentu Foinsa’e rekomenda medida sanulu, fó énfaze ba kampaña nasionál kona-ba seguransa dijitál

Parlamentu Foinsa’e sira. Foto/PN

DILI, 28 Agostu 2026 (TATOLI) – Parlamentu Foinsa’e rekomenda pontu sanulu ba Governu no órgaun lejizlativa atu fó énfaze ba kampaña nasionál kona-ba seguransa dijitál ba públiku, hodi aumenta koñesimentu sidadaun sira atu utiliza ho loloos.

Parlamentu Nasionál iha loron 26-28 Agostu ne’e, realiza Programa Parlamentu Foinsa’e ba Edisaun Dalimak 2026 ho tema “Liberdade Espresaun, Privasidade no Direitu Sidadaun nian”.

Prezidente Parlamentu Foinsa’e, Ricardo Isac Ximenes, hatete katak tema ne’e interasante tanba aborda kona-ba liberdade espresaun no direitu privasidade fundamentál tebes iha demokrasia atu sidadaun sira ezerse direitu ho forma livre, maibé presiza garante mós ema seluk nia direitu.

Tema ne’e aprofunda liután koñesimentu estudante sira-nian atu ezerse nia direitu no responsabilidade.

Nia dehan deputadu sira halo diskusaun ho ativu tebes iha kada komisaun ho tema ne’ebé iha, hodi aprezenta medida sira barak liu ko’alia kona-ba utilizasaun plataforma dijitál ne’ebé daudaun sai preokupasaun.

“Iha medida sanulu. Diversidade ideia mai husi kada eskola ne’ebé kontribui no sei fó benefísiu ba interese komún. Tuir ha’u, medida ne’ebé importante liu mak realizasaun kampaña nasionál kona-ba seguransa dijitál, atu eduka joven sira ho  hanoin krítiku no iha koñesimentu atu utiliza loos”, nia hatete.

Ricardo agradese tanba bele partisipa iha programa ne’e no sai hanesan oportunidade atu aumenta koñesimentu no hatene lala’ok funsionamentu órgaun soberania daruak ne’e.

Aprova ho unanimidade

Deputadu Parlamentu Foinsa’e aprova ho unanimidade rekomendasaun sanulu iha finál globál, ne’ebé sei submete ba Parlamentu Nasionál hodi haree hafoin haruka ba Govenru atu toma atensaun.

Deputada estudante Parlamentu Foinsa’e, Natachia B. L dos Santos, halo leitura ba medida dahuluk, ne’ebé husu atu implementa programa edukasaun mediátika no literásia dijitál iha eskola sira no integra iha kurríkulu eskola nian.

Medida daruak, sujere kriasaun mekanizmu kombate diskursu ódiu no difamasaun online,  hodi prevene no kombate diskursu ódiu, difamasaun no dezinformasaun iha rede sosiál, asegura simultaneamentu protesaun onra ba naran di’ak no vida privada sidadaun la ho respeitu ba liberdade espresaun no informasaun ne’ebé Kontituisaun garante.

Medida datoluk, husu atu realiza kampaña nasionál sensibilizasaun kona-ba seguransa dijitál, liuhusi rede sosiál, rádiu, eskola no sentru juveníl ne’ebé destina hodi informa no sensibiliza joven sira ba risku asosiadu autorizasaun plataforma dijitál hanesan fraude online. 

Medida dahaat, propoin aprovasaun lei ida ne’ebé proteje dadus pesoál no sidadaun ne’ebé regula utilizasaun Intelijénsia Artifisiál (AI). “Lei ne’e bele sansiona sé mak rekorre ba iha AI hodi kria vídeo, imajen, audiu falsifikadu, kauza danu reputasaun ou dignidade terseiru hodi asegura simultaneamente protesaun privasidade sidadaun”, nia dehan.

Medida dalimak, estabelese unidade espesializada iha krime dijitál iha ámbitu Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL) ou Polísia Siéntika  Investigasaun Kriminál (PSIK) ho kompeténsia atu responde ba simu denúnsia no investiga sítiu pratikadu iha espasu dijitál dezignadamente difuzaun dezinformasaun, bosok identidade, difamasaun no violasaun privasidade.

Nune’e mós kria sistema denúnsia iha liña online hodi fasilita komunidade atu aprezenta keixa forma simples no asesivel.

Nia sujere mós halo kooperasaun sistemátika ho eskola no instituisaun ensinu ba prevensaun cyber bulling no promosaun ba autorizasaun segura no responsavel iha espasu dijitál.

Medida daneen, propoin ba Ministériu Edukasaun kona-ba artikulasaun ho entidade kompetente atu implementa programa nasionál edukasaun sidadania dijitál ne’ebé dirije ba eskola no komunidade.

Nia esplika katak programa ne’e ho objetivu atu kapasita sidadaun proteje sira-nia dadus pesoál, utiliza rede sosiál ho forma responsavel no krítika, identifika konteúdu informativu no koñese sira-nia direitu, devér no ambiente dijitál hodi kontribui ba sosiedade ida ne’ebé informadu liu, seguru no partisipativa.

Medida dahituk, sujere atu estabelese programa  nasionál kona-ba formasaun no sensibilizasaun iha liberdade espresaun no krítika polítika destina ba sidadaun, estudante, jornalista no titulár kargu públiku hodi promove distinsaun entre krítika polítika lejítima no difamasaun.

Medida daualuk, solisita kriasaun konduta ida ba utilizasaun rede sosiál iha eskola hotu. Medida dasiak, husu kria sistema ida denúnsia iha liña online ho asesu fasilitadu no permite komunidade aprezenta keixa forma simples no asesivel.

“Ho ida-ne’e, husu atu estabelese kooperasaun sistemátika ho instituisaun eskola no ensinu ba prevensaun cyber bulling no promosaun no utilizasaun segura no responsavel iha espasu dijitál”, nia realsa.

Medida ikus mak solisita atu halo revizaun ba Lei Komunikasaun númeru 5/2014, loron 19 Novembru, ho objetivu mak nia dispozisaun la’ós aplika de’it ba jornalista, maibé ba mós sidadaun no setór sira iha sosiedade.

Jornalista: Nelson de Sousa

Editora: Maria Auxiliadora 

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!