Simpóziu OceanX transforma siénsia no koñesimentu iha asaun polítika ba dezenvolvimentu sustentavel

DILI, 28 Agostu 2026 (TATOLI) – Governu Timor-Leste no OceanX organiza Simpóziu OceanX Timor-Leste ho tema “Siénsia ba Futuru Azúl”, iha Sentru Konvensaun Dili (CCD, sigla portugés), ho objetivu atu transforma koñesimentu sientífiku kona-ba tasi sai asaun, polítika no dezenvolvimentu sustentavel.
Primeiru-Ministru, Xanana Gusmão, bainhira halo abertura ba simpóziu ne’e, hato’o benvindu ba ekipa OceanX ne’ebé mai Timor-Leste no hatete katak prezensa OceanX iha Timor-Leste sai sinál konfiansa ba potensiál no valór rekursu tasi ne’ebé bele oferese ba mundu.
“Bainhira hatudu mai ita koñesimentu ne’ebé sira hetan no hakbesik públiku ba tasi, OceanX inspira ita atu harii futuru azúl ida, futuru ida ne’ebé proteje oseanu, signifika liuliu proteje moris tomak iha planeta”, nia hato’o iha abertura eventu ne’e iha CCD, ohin.

Governu Timor-Leste komprometidu tebetebes atu dezenvolve no implementa vizaun kona-ba Ekonomia Azúl.
Tuir nia, Governu Timor-Leste ho OceanX hatudu vontade atu tradús siénsia sai asaun, transforma koñesimentu sai polítika no asegura katak deskoberta sira kona-ba oseanu bele kontribui ba dezenvolvimentu sustentavel povu nian.
Xanana mós subliña katak Timor-Leste, maski nasaun ki’ik, iha potensiál tasi boot tebes, tanba lokaliza iha rejiaun Triángulu Korál, ne’ebé rekoñese hanesan ida husi área ho rikeza biodiversidade mariña boot liu hotu iha mundu.
“Ita-nia tasi iha kondisaun únika atu observa baleia, golfiñu ho animál boot sira seluk iha tasi laran, besik loos husi tasi-ibun. Husi sorin seluk, ita-nia resife korál serve hanesan abrigu ho bersáriu (ka hela-fatin) ba ikan sira, invertebradu, lenuk tasi ho dugongu”, nia hatete.
Tuir Primeiru-Ministru, biodiversidade mariña país nian hanesan “tezouru” ida ba planeta, maibé priviléjiu ida-ne’e lori mós responsabilidade boot atu proteje, kuída no halo asaun.
Nia dehan katak ameasa globál sai reál liután, liuliu tanba alterasaun klimátika, ne’ebé hamanas bee, hasa’e nivel tasi no poluisaun, ne’ebé afeta diretamente vida mariña.

Aleinde ne’e, peska ilegál, naun-deklarada no naun-regulamentada mós sai ameasa ba rekursu tasi, tanba atividade hirak ne’e bele hasai rekursu mariñu liuhusi kapasidade atu filafali no kontinua prodús.
“Danu hirak-ne’e ita labele hadi’a ona. Timor-Leste laiha kbiit atu hasoru mesak de’it. Protesaun oseanu ezije uniaun, responsabilidade ho kooperasaun rejionál no internasionál”, Xanana hatete.
Nia esplika razaun ida-ne’e hotu mak Governu Timor-Leste konvida OceanX atu realiza misaun iha país, iha Novembru tinan kotuk. Misaun ida-ne’e konsege rekolla dadus foun kona-ba kartografia mariña, biodiversidade no ekosistema tasi.
Tuir Xanana, dadus ne’ebé sei rekolla tulun Governu atu implementa ho di’ak liután responsabilidade no objetivu polítika kona-ba Ekonomia Azúl. “Ita-nia jornada hahú ho pasu simples ida, hatene ita-nia potensiál”, nia dehan.
Hodi hatete katak vizaun Timor-Leste kona-ba Ekonomia Azúl artikula ho Planu Estratéjiku Dezenvolvimentu 2011-2030, kooperasaun estratéjika ho nasaun sira ASEAN no rejiaun pasífika, nomós valór no objetivu partilladu iha CPLP.
Vizaun ne’e, tuir Xanana, bazeia ba pilár prinsipál sira, inklui investigasaun sientífika mariña ne’ebé artikula ho koñesimentu no prátika tradisionál komunidade sira-nian, no formasaun “jerasaun azul”, liuhusi edukasaun ne’ebé haree ba oseanu.
Nia hatete Timor-Leste hakarak kria sistema parseria sientífika no teknolójika internasionál, no realiza levantamentu no estudu biodiversidade mariña, ho envolvimentu no kapasitasaun ba joven sira husi komunidade lokál.
Inisiativa ida-ne’e asosia ho objetivu estratéjiku sira seluk, hanesan kriasaun sentru investigasaun no edukasaun mariña, ordenamentu ho jestaun espasu marítimu nasionál, estabelesimentu rede ida ba área mariña protejida, no kriasaun parke nasionál Ataúru.
“Maibé, inisiativa ba konservasaun hirak-ne’e la signifika labele book ita-nia rekursu mariñu. Ita tenke uza ita-nia rekursu mariñu ho neon matenek atu kria empregu, rendimentu ho oportunidade foun ba ita-nia povu”, nia salienta.
Tuir Xefe Ezekutivu, seguransa alimentar, dezenvolvimentu ekonómiku ho bein‑estar sosiál sai prioridade ba povu. Tanba ne’e, Governu hakarak kria oportunidade liuhusi konservasaun no jestaun mariña, maibé mós liuhusi peska ho akikultura sustentavel, turizmu marítimu, enerjia renovavel no atividade sira seluk ne’ebé bele kria empregu dignu, sein kompromete saúde oseanu ne’ebé ema hotu depende ba.
Nia subliña katak dezenvolvimentu ekonómiku no protesaun ambientál bele no tenke reforsa malu.
“Ida-ne’e mak ita-nia polítika kona-ba Ekonomia Azúl trata. Ida-ne’e mak simpóziu ne’e trata. Ha’u agradese ba OceanX ba apoiu tomak ne’ebé fó ba Timor-Leste no tanba partilla ho ami, ohin-ne’e, ita-boot sira-nia koñesimentu sientífiku ho deskoberta”, nia dehan.
Xefe Governu espera katak simpóziu ida-ne’e bele inspira sientista no organizasaun sientífika seluk, universidade, sosiedade sivíl, setor privadu no komunidade tomak atu serbisu hamutuk ho determinasaun no ho vizaun.
Diretór-Ezekutivu OceanX, Vincent Pieribone, mós apresia Governu, liuliu lideransa Primeiru-Ministru, ba kompromisu iha dezenvolvimentu Ekonomia Azúl.
Atividade ne’e partisipa husi membru Governu, autoridade militár, sosiedade sivíl, setór privadu, universidade. Iha eventu ne’e, oradór sira sei halo aprezentasaun no diskusaun kona-ba polítika no futuru Ekonomia Azúl.
Jornalista: Nelson de Sousa
Editora: Maria Auxiliadora

