Baze ba razaun prinsipál haat, Universidade Hasanuddin atribui “Doutór Honoris Causa” ba PM Xanana

DILI, 06 Setembru 2026 (TATOLI)—Universidade Hasanuddin (UNHAS), Indonézia, Sábadu ne’e (05/09), atribui títulu akadémiku “Doctor Honoris Causa” bá Primeiru-Ministru Timor-Leste, Kay Rala Xanana Gusmão, ne’ebé konsidera nu’udár forma rekoñesimentu bá nia lideransa no kontribuisaun iha prosesu harii no dezenvolve Timor-Leste, liuhosi períodu konflitu bá faze harii Estadu ida-ne’ebé demokrasia no estabilidade.
Serimónia atribuisaun ne’e hala’o hosi Programa Doutoramentu Administrasaun Públika, Fakuldade Siénsia Sosiál no Siénsia Polítika (FISIP) UNHAS, iha Baruga A.P. Pettarani, Kampus UNHAS, Tamalanrea, Makassar.
Dekanu FISIP UNHAS no promotór ba atribuisaun ne’e, Phil Sukri, hateten katak UNHAS la konsidera oferesimentu títulu Doutór Honoris Causa ne’e hanesan serimónia ka prémiu tanba kargu polítiku, maibé nu’udár rekoñesimentu akadémiku ba valór no kontribuisaun universál ne’ebé Xanana Gusmão hatudu liuhosi ninia trajetória moris no lideransa.
“Iha razaun prinsipál haat ne’ebé sai baze atu oferese títulu ne’e. Dahuluk, Xanana Gusmão konsideradu hanesan símbolu luta ba independénsia Timor-Leste no ida hosi arkitetu prinsipál sira-ne’ebé lidera povu iha prosesu luta bá liberdade,” dekanu ne’e ko’alia iha UNHAS Indonézia.
Profesór ne’e dehan razaun daruak nian maka Xanana konsideradu konsege transforma kanek hosi konflitu sai ponte ba rekonsiliasaun no amizade, liuhosi promosaun perdaun, respeitu-malu no relasaun dame entre Timor-Leste ho Indonézia.
“Datoluk, Xanana konsege transforma hosi rezisténsia na’in, sai estadista, liuhosi kontribuisaun ba harii instituisaun Estadu, hametin demokrasia, promove dezenvolvimentu no defende soberania Timor-Leste liuhosi diplomasia no lei,” manorin ne’e hatutan.
Ba dahaat nian konsidera durante ne’e Xanana reprezenta valór dame no umanidade, ne’ebé konsidera hanesan parte importante hosi misaun UNHAS iha promosaun siénsia, justisa, dame no sivilizasaun.
“Trajetória Xanana Gusmão hatudu valór universál sira hanesan korajen, firmeza, rekonsiliasaun, dame, demokrasia no umanidade, ne’ebé merese atu aprende no hato’o hosi jerasaun ida bá jerasaun seluk,” nia hateten.
Nia mós subliña katak esperiénsia Xanana nian iha lideransa públika no administrasaun Governu iha relevánsia direta ho área Administrasaun Públika, ne’ebé sai baze akadémika ba atribuisaun títulu ne’e.
“Se ita haree bá nia kontribuisaun no rezultadu sira-ne’ebé nia hetan durante ne’e, ne’e estraordináriu tebes. Ha’u hanoin katak rekoñesimentu ida-ne’e mak ida hosi rekoñesimentu barak ne’ebé nia simu ona hosi instituisaun oioin. Maibé, ba ami, buat prinsipál maka oinsá rekoñesimentu ida-ne’e fó iha kuadru lideransa ne’ebé nia hatudu,” Phil afirma.
Nune’e, nia dehan, tuir Universidade Hasanuddin (UNHAS), Xanana Gusmão nu’udár figura ida hosi figura importante sira iha istória luta ba independénsia Timor-Leste. Depoiz referendu 1999 no prosesu tranzisaun ba independénsia, nia hetan eleisaun nu’udár Prezidente dahuluk Timor-Leste iha 2002, sai Primeiru-Ministru iha períodu 2007–2015 no filafali lidera Governu Timor-Leste hahú iha tinan 2023. Esperiénsia ne’e tau Xanana iha pozisaun importante iha faze boot rua, maka luta ba harii Estadu no jestaun Governu iha períodu pós-independénsia.
“Tanba ne’e, UNHAS konsidera esperiénsia ne’e nu’udár kontestu akadémiku forte atu haree lideransa hanesan parte hosi prosesu dezenvolvimentu administrasaun no governasaun,” Phil tenik.
Iha fatin hanesan, Reitór UNHAS, Jamaluddin Jompa, hateten katak bazeia ba kontribuisaun iha lideransa pós-konflitu, diplomasia rekonsiliasaun, harii dame, hametin instituisaun, kooperasaun rejionál, no fó inspirasaun ba diplomásia akadémika, Universidade Hasanuddin konsidera katak Kay Rala Xanana Gusmão merese atu simu títulu Doutór Honoris Causa.
“Atribuisaun títulu ida-ne’e la’ós julgamentu polítiku ba pasadu. Ida-ne’e mak rekoñesimentu akadémiku bá ema estadista ida-ne’ebé hatudu katak, hafoin luta, korajen boot liu maka korajen atu harii dame; katak vitória ne’ebé iha signifikadu boot liu maka bainhira sosiedade bele moris hamutuk; no legadu líder ida nian la sukat de’it hosi podér ne’ebé nia kaer ona, maibé hosi futuru ne’ebé nia konsege loke ba nia nasaun,” reitór ne’e esklarese.
Nia hatutan UNHAS hein katak títulu ida-ne’e sei kontinua habelar legadu lideransa Xanana Gusmão nian ba Timor-Leste, Indonézia, ASEAN no mundu tomak. Hein mós katak amizade entre nasaun rua sei sai metin liután.
Iha serimónia ne’e, Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão hato’o nia agradesimentu no respeitu bá UNHAS tanba fó ona títulu Doctor Honoris Clausa ba nia.
“Ida-ne’e priviléjiu boot atu simu grau ne’e hosi Universidade Hasanuddin, no sente onra tanba sai parte hosi figura públika sira ne’ebé simu ona rekoñesimentu hanesan ne’e. Rekoñesimentu hosi UNHAS iha signifikadu espesífiku tanba universidade ne’e iha papél importante iha istória dezenvolvimentu Indonézia no iha koñesimentu kona-ba tasi”, PM Xanana dehan.
Xefe Governu ne’e mós liga rekoñesimentu ne’e ho istória, lideransa no soberania, liuliu esperiénsia Timor-Leste iha luta ba autodeterminasaun, independénsia no prosesu harii Estadu. Tanba ne’e, universidade la’ós de’it instituisaun atu prepara profisionál, maibé iha responsabilidade atu dezenvolve koñesimentu, hanoin krítiku no kapasidade ema-nian atu halo desizaun.
“Timor-Leste ho Indonézia fahe illa Timor no tasi sira hale’u nasaun rua, nune’e kooperasaun, delimitasaun fronteira marítima no jestaun rekursu tasi ho dame sai parte importante hosi relasaun bilaterál. Luta Timor-Leste ba autodeterminasaun no independénsia, ne’ebé bazeia ba direitu internasionál, diplomasia no solidariedade internasionál,” líder nasionál haktuir.
Nia dehan hafoin independénsia, Timor-Leste hili dalan rekonsiliasaun ho Indonézia, hodi harii futuru bazeia ba dame, amizade no kooperasaun.
“Kona-bá soberania marítima, ha’u lembra prosesu negosiasaun ho Austrália ne’ebé lori bá delimitasaun fronteira marítima no hateten katak Timor-Leste agora kontinua negosia fronteira marítima ho Indonézia tuir UNCLOS no direitu internasionál. Fiar katak prosesu ne’e bele kompleta ho espíritu amizade no respeitu mútua,” nia subliña.
Xanana Gusmão mós enfatiza katak soberánia la’ós de’it bandeira, konstituisaun ka membru Nasaun Unida, maibé presiza mós forsa polítika, ekonomia forte, seguransa alimentár, servisu no oportunidade ba joven sira. Tanba ne’e, Timor-Leste presiza harii reziliénsia ekonómika atu garante independénsia ba jerasaun sira tuirmai.
Aleinde atribui grau “Doutór Honoris Causa” ba Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, UNHAS mós fó ona títulu ida-ne’e bá Prezidente dahuluk Repúblika Indonézia, Soekarno, iha 29 Abríl 1963, iha área Siénsia Polítika Relasaun Internasionál, no Prezidente Áfrika Súl, Nelson Mandela, ne’ebé sai hanesan figura importante iha luta kontra apartheid, iha 10 Agostu 2005.
Tuir dokumentu balun hatudu katak, Xanana Gusmão simu ona títulu 16 Doctor Honoris Causa ka doutoramentu onorífiku hosi universidade sira iha Portugál, Austrália, Korea Súl, Japaun, Malázia, Xina, Kambódia, Brazil no Indonézia, inklui Universidade Lusíada, Universidade do Porto, Victoria University, Suncheon National University, Takushoku University, Universidade de Coimbra, Charles Darwin University, ISCSP, Universiti Malaysia Sabah, University of Melbourne, Waseda University, Universidade da Madeira, Hunan University, Cambodia University, Mackenzie Presbyterian University no agora Universitas Hasanuddin.
Jornalista: Alexandra da Costa
Editór: Xisto Freitas da Piedade

