Top

Múzeu Memoriál lori alunu Kafe Suai vizita sítiu istóriku iha Kovalima

Vizita sítiu istóriku. Imajen TATOLI/Celestina Teles

KOVALIMA, 07 Setembru 2026 (TATOLI) – Múzeu Memoriál Munisípiu (MMM) Kovalima lori alunu sira husi Escola Kafe Suai vizita sítiu istóriku sira iha Munisípiu Kovalima, liuhusi programa Museu Tour, atu hasa’e koñesimentu jerasaun foun kona-ba istória luta no prosesu restaurasaun Timor-Leste nian ba ukun-rasik-aan.

Atividade vizita ne’e hodi Komemora tinan-27 Momentu violasaun direitu umanu 7 setembru 1999 iha suku Lour Postu administrativu Zumalai, Munisípiu Kovalima.

Koordenadora MMM Kovalima, Maria Amaral Carvalho “Bikiak”, hateten katak atividade ne’e importante atu alunu sira komprende istória pasada, liuliu kona-ba trajédia ne’ebé akontese durante períodu okupasaun no prosesu konsulta populár iha 1999.

“Objetivu ami lori alunu sira mai vizita sítiu istóriku sira ne’e mak atu jerasaun foun bele koñese istória, liuliu trajédia 7 Setembru 1999. Molok akontesimentu 7 Setembru, iha Suku Lour mós akontese ema mate hamutuk na’in-10,” Maria Amaral Carvalho “Bikiak” hato’o iha Monumentu 7 Setembru, Suku Lour, Postu Administrativu Zumalai, Munisípiu Kovalima.

Nia hateten, MMM Kovalima hakarak prezerva memória istórika iha fatin akontesimentu sira, maibé balun seidauk kumpre kritériu padraun internasionál atu konsidera hanesan monumentu masakre.

“Bainhira fatin ida akontese masakre no ema mate liu na’in-lima, bele konsidera atu tau monumentu. Maibé, bainhira mate na’in ida de’it, ita bele fó naran hanesan memória ba violasaun direitu umanu,” nia esplika, refere ba koordenasaun ho Centro Nacional Chega! (CNC).

Prezerva memória

Koordenadora MMM Kovalima apela mós ba komunidade no jerasaun foun atu kontinua preserva memória no renovasaun Monumentu Violasaun 7 Setembru iha Suku Lour, atu istória ne’e la lakon no bele sai fonte aprendizajen ba jerasaun sira tuirmai.

Iha oportunidade hanesan, Prezidente Konsellu Veteranu Munisípiu Kovalima, Francisco Doutel Sarmento “Lamesak”, fahe istória kona-ba sofrimentu komunidade iha 1999, inklui deslocamentu populasaun tanba ameasa milísia.

Nia hateten katak, iha períodu ne’ebá, komunidade balun halai ba ai-laran atu buka seguransa no ikusmai sai refujiadu iha Igreja Ave Maria, Suai.

“Ohin loron ha’u sente kontente, maibé nafatin triste tanba ha’u-nia maluk barak la iha ona,” Francisco Doutel Sarmento “Lamesak” hateten.

Aprende istória

Nia mós konta katak, iha 12 Abríl 1999, komunidade sira hahú halai ba ai-laran. Iha 13 Maiu, milísia sira oho profesór ida ho naran José iha Suku Taroman, Postu Administrativu Fatululik.

“Sofrimentu ne’ebé ami hetan ne’e la’ós ema fó de’it bandeira, maibé ho raan no ruin. Balun sei moris, balun la iha tanba ami lakohi fó ulun atu ema seluk ukun ami,” nia dehan.

Francisco mós lembra katak, iha 18 Agostu 1999, hala’o kampaña dahuluk no nia partisipa iha mobilizasaun povu atu hatudu sira-nia vontade ba ukun-rasik-a’an.

“Ha’u hatene bainhira ONU tuun ona iha Timor-Leste, ita manán ona,” nia haktuir.

Ho atividade ne’e, MMM Kovalima espera alunu sira no jerasaun foun bele aprende husi istória, no bainhira iha buat ruma ne’ebé seidauk hatene, husu ba inan-aman no katuas sira tanba sira mak iha esperiénsia no memória kona-ba istória Timor-Leste.

Jornalista: Celestina Teles

Editór: Rafael Ximenes de A. Belo 

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!