Xanana apela ba nasaun membru OMS atu lori kompromisu saúde sai asaun konkretu

DILI, 07 Setembru 2026(TATOLI)–Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, apela ba nasaun membru Organizasaun Mundiál Saúde (OMS) iha Rejiaun Sudeste Aziátiku atu hametin kooperasaun no lori kompromisu saúde sai asaun konkretu, hodi garante katak ema hotu hetan asesu ba servisu saúde ne’ebé kualidade liuliu ba komunidade iha área remota.
“Saúde tenke sai parte sentrál husi estratéjia dezenvolvimentu nasaun, tanba populasaun ne’ebé saudável kontribui ba hamenus ki’ak, hadi’a meiu subsisténsia, aumenta produtividade no hametin prosperidade nasaun nian,” PM Xanana hateten bainhira inaugura sesaun ba da-79 husi Komité Rejionál OMS ba Sudeste Aziátiku, ne’ebé marka prezensa husi Diretor-Jerál OMS, Tedros Adhanom Ghebreyesus, Ministru Saúde no delegasaun husi nasaun membru sira iha CCD, ohin.
Nia afirma, tuir Planu Estratéjiku Dezenvolvimentu Timor-Leste 2011–2030 define objetivu atu harii nasaun ida prósperu ho populasaun saudável, edukadu no kualifikadu. Tanba ne’e, investimentu iha saúde tenke la’o hamutuk ho investimentu iha edukasaun no dezenvolvimentu rekursu umanu.
Iha intervensaun ne’e, PM Xanana dehan progresu Timor-Leste iha área saúde, inklui rekoñesimentu OMS iha 2024 kona-ba eliminasaun filariaze linfátika hanesan problema saúde públika, Timor-Leste mós hetan sertifikasaun livre husi malária iha Jullu 2025.
“Realizasaun sira-ne’e mai husi esforsu traballadór saúde, voluntáriu komunitáriu, família no funsionáriu públiku, ho apoiu husi OMS no parseiru sira,” nia informa.
Nia haktuir, dezafiu saúde sei iha, inklui tuberkuloze, mánutrisaun, mate ne’ebé bele prevene entre inan no labarik, no aumentu moras la hada’et. PM Xanana mós ko’alia kona-ba lakuna asesu saúde liuliu ba família sira iha suku remota.
Maske servisu saúde públiku gratuita, família sira iha área dook sei hasoru viajen naruk, kustu transporte no tempu ne’ebé presiza atu hetan atendimentu.
“Bainhira ema to’o iha fasilidade saúde, tenke hetan atendimentu oportunu ho pesoál ne’ebé apropriadu, ai-moruk no ekipamentu ne’ebé disponivel. Tanba konsidera Programa Integradu Saúde hanesan mekanizmu importante atu lori servisu saúde besik liu ba komunidade. Maibé, nia subliña nesesidade atu hametin kuidadu primáriu no ligasaun efetivu entre sentru saúde no ospitál,” nia dehan.
PM Xanana hateten, rekursu umanu ba saúde mós sai parte importante ba nasaun tanba ne’e apela ba nasaun sira atu hametin formasaun profisionál saúde, apoiu ba traballadór sira iha fatin servisu no kria oportunidade atu sira serbí iha área sira-ne’ebé presiza liu.
Nia enkoraja kooperasaun entre instituisaun formasaun no ospitál, inklui mentoria, troka koñesimentu no apoiu ba servisu espesialista sira atu hametin kapasidade nasionál.
PM Xanana subliña katak koñesimentu ne’ebé fahe iha Komité Rejionál OMS tenke to’o ba sentru saúde no diretamente ba pasiente. Apela katak tuberkuloze kontinua sai prioridade, ho diagnóstiku lalais, tratamentu efetivu no apoiu ba pasiente sira atu kompleta tratamentu lahó diskriminasaun.
“Ba moras la hada’et, nia defende prevensaun hanesan parte husi moris loro-loron, inklui ai-han saudável, atividade fízika, hamenus tabaku no uza alkól ne’ebé prejudisiál, diagnóstiku sedu no tratamentu ne’ebé viável,” nia subliña.
Nia mós husu atu saúde mentál trata ho seriedade no kompaixaun hanesan moras fíziku. Tanba saúde mós depende ba kondisaun sosiál, inklui nutrisaun, bee seguru, saneamentu no edukasaun.
Nia konsidera proteksaun ba inan, bebé foin moris no adolexente hanesan investimentu ba futuru. Xanana apela nafatin halo kooperasaun intersetoriál ho Ministériu Saúde tenke servisu hamutuk ho setór finansa, edukasaun, agrikultura, bee, infraestrutura no ambiente.
Ita haree teknolojia, saúde dijitál, diagnóstiku no intelijénsia artifisiál hanesan oportunidade atu lori koñesimentu no perísia saúde ba komunidade remota no ajuda traballadór saúde sira foti desizaun ho lalais.
Ba jestaun rekursu saúde halo ho responsabilidade, ho prioridade ba servisu esensiál, traballadór saúde no nesesidade sira ne’ebé seidauk hetan resposta.Tanba importánsia solidariedade entre nasaun sira liuliu ba nasaun ho rekursu limitadu no komunidade sira afetadu hosi konflitu ka emerjénsia.
PM Xanana konvida nasaun membru sira atu la’o hamutuk, ko’alia hamutuk no atua hamutuk atu nune’e kompromisu sira kona-ba saúde bele transforma sai kuidadu ne’ebé ema bele depende ba.
Tanba ne’e, PM Xanana hato’o apresiasaun ba Prezidente Komité Rejionál OMS, Nalinda Jayatissa, Diretor-Jerál OMS, Tedros Adhanom Ghebreyesus, Nilesh Buddha, Poonam Khetrapal Singh, delegasaun nasaun membru sira, ekipa organizadór no traballadór saúde sira.
Enkontru Komité Rejionál OMS ba Sudeste Aziátiku sesaun ba da-79 ne’e sei sai plataforma ba nasaun membru sira atu diskute prioridade saúde rejionál no buka solusaun hamutuk ba dezafiu saúde ne’ebé afeta povu sira iha rejiaun.
Jornalista : Felicidade Ximenes
Editór : Cancio Ximenes

