Top

HABADA husu transparénsia no akuntabilidade ba kazu violénsia envolve elementu seguransa iha Covalima

Diretór Ezekutivu HABADA, Abel Amaral - Imajen TATOLI/Camilio de Sousa

DÍLI, 08 Setembru 2026 (TATOLI) – Organizasaun Hali Ba Dame (HABADA) husu autoridade kompetente sira atu garante transparénsia, akuntabilidade no justisa ba kazu violénsia rua ne’ebé envolve elementu seguransa no intelijénsia iha Aldeia Wetaba, Suku Beiseuk, Postu Administrativu Tilomar, Munisípiu Covalima, durante períodu 2024 to’o 2026.

Diretór Ezekutivu HABADA, Abel Amaral, hateten organizasaun ne’e halo ona análize kle’an ba faktu sira ne’ebé sai ona ba públiku no haree katak insidente rua ne’e la bele konsidera de’it hanesan eventu izoladu, tanba akontese iha área jeográfika ida de’it no envolve elementu husi instituisaun ne’ebé hanesan.

“Kazu sira ne’e presiza análize kle’an kona-ba padraun sira ne’ebé mosu, risku institusionál no mekanizmu responsabilizasaun ne’ebé presiza fortalese,” Abel Amaral hateten  ba jornalista sira  iha Kampung  Baru, Dili, ohin.

Tuir HABADA, kazu dahuluk akontese iha loron 1 Maiu 2024 bainhira membru ida husi Servisu Nasionál Intelijénsia Estratéjika (SNIE), ne’ebé destaka iha área fronteira Covalima, alegadamente tiru kanek joven ida ho idade tinan 24 iha Aldeia Wetaba. Vitima hetan kanek grave no tenke transfere husi Ospitál Suai ba Hospital Nasionál Guido Valadares (HNGV) iha Dili atu hetan tratamentu médiku.

Amaral katak, maski kazu ne’e akontese tinan rua ona, to’o agora seidauk iha informasaun públika ne’ebé klaru kona-ba rezultadu investigasaun, akuzasaun formál, medida disiplinár ka desizaun judisiál.

HABADA konsidera silénsiu ne’e bele hamosu persepsaun impunidade no hamenus konfiansa komunidade sira iha instituisaun Estadu, liuliu iha área fronteira.

Enkuantu, kazu daruak relasiona ho kazu dezaparesimentu no alegadu omisídiu hasoru sidadaun ida ho inisial TC, ne’ebé lakon iha loron 24 Juñu 2026 bainhira fila husi Indonézia liuhusi área Mota Masin, Aldeia Wetaba.

Investigasaun husi Polísia Nasional Timor-Leste (PNTL), liuhusi Diresaun Servisu Investigasaun Kriminál (DSIK), lori ba kapturasaun no detensaun suspeitu na’in haat iha loron 31 Agostu 2026. Suspeitu sira kompostu husi membru na’in tolu husi SNIE no membru ida husi Unidade Patrullamentu Fronteira (UPF).

Tuir informasaun ofisiál, iha loron 2 no 3 Setembru 2026, Tribunál Judisial Primeira Instánsia Suai determina medida koasaun prizaun preventiva ba arguidu sira, ne’ebé agora dadaun hela iha Estabelesimentu Prizionál Suai enquantu prosesu investigasaun kontinua.

Diretór DSIK, Superintendente-Xefe João Belo, konfirma katak investigasaun sei la’o hela, inklui esforsu atu lokaliza vítima nia mate-isin, ne’ebé to’o agora seidauk hetan.

Husi perspetiva HABADA nian, iha elementu importante haat ne’ebé merese atensaun. Primeiru, repetisaun insidente sira iha área ida de’it no envolve instituisaun ida hanesan levanta preokupasaun kona-ba supervizaun operasionál no uza forsa. Segundu, diferensa iha tratamentu no transparénsia entre kazu 2024 no 2026 bele hamosu persepsaun seletividade iha aplikasaun justisa.

Terseiru, organizasaun ne’e mos konsidera katak narrativa inisiál kona-ba alegadu atake lafaek hasoru vítima TC presiza haree ho kuidadu, tanba rezultadu investigasaun polísia hatudu indikasaun diferente. Kuartu, prezensa simultánea elementu husi SNIE, UPF no F-FDTL iha área operasionál hanesan bele hamosu dúvida kona-ba delimitasaun kompeténsia no responsabilidade.

Tanba ne’e, HABADA husu autoridade relevante sira atu fó informasaun públika kona-ba progresu kazu tiru iha 2024, garante investigasaun independente ba kazu TC, no asegura katak mekanizmu dixiplinár internu iha SNIE, F-FDTL no PNTL la protege membru sira ne’ebé komete violasaun.

Organizasaun ne’e mós rekomenda ba Parlamentu Nasional, Governu no Provedoria Direitus Humanus no Justisa (PDHJ) atu konsidera kriasaun mekanizmu independente ida hodi monitoriza atividade intelijénsia no forsa fronteira, liuliu kona-ba alegasaun uza forsa ne’ebé exsesivu no violasaun direitus umanus.

“HABADA fiar katak pás no estabilidade só bele fortalese wainhira lei aplika hanesan ba ema hotu, inklui ajente Estadu sira. Justisa tenke transparente, efetiva no livre husi influénsia ne’ebé bele hamosu impunidade,” Abel  tenik

HABADA afirma sei kontinua akompaña prosesu sira ne’e no halibur informasaun husi fonte oioin atu kontribui ba promove justisa, akuntabilidade no respeitu ba direitus umanus iha Timor-Leste.

Jornalista: Camilio de Sousa
Editór: Filomeno Martins

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!