MS husi Rejiaun Sudeste Aziátiku adota deklarasaun rekursu umanu ba saúde

DILI, 08 Setembru 2026 (TATOLI)—Ministru Saúde sira husi Rejiaun Sudeste Aziátiku OM, adopta ona deklarasaun rekursu umanu ba Saúde, hodi haforsa servisu pesoál saúde nian no garante katak ema hotu asesu ba kuidadu saúde espesializadu ho kualidade.
“Ministru Saúde sira husi Rejiaun Sudeste Aziátiku OMS nian, ohin, adota ona deklarasaun rekursu umanu ba Saúde, ekuidade iha kuidadu espesializadu, kompromete hodi haforsa servisu pesoal saúde nian no garante katak ema hotu, inklui sira-ne’ebé hela iha área rurál, remota no área sira-ne’ebé ladún hetan atendimentu, iha asesu ba kuidadu saúde espesializadu ho kualidade,” Ofisiál-Enkaregadu husi Rejiaun Sudeste Aziátiku OMS, Nilesh Buddha, hateten iha komunikadu imprensa ne’ebé TATOLI asesu, ohin.
Nia dehan, deklarasaun ida-ne’ebé adota iha sesaun 79 husi Komité Rejionál OMS nian ba Sudeste Aziátiku, rekoñese katak enkuantu asesu ba kuidadu espesializadu ho kualidade kritiku tebes atu atinje kobertura ba saúde universál, dala barak limitasaun ba asesu.
Enkuantu Rejiaun ida-ne’e hetan ona susesu boot hodi habelar forsa pesoál saúde nian, dezafiu signifikativu sira sei iha nafatin hodi asegura asesu ekuidade ba espesialista sira, taba falta ekuidade espesialidade iha fatin barak. Aleinde ne’e, espesialista sira dala barak konsentra iha sentru urbanu sira, iha setór tersiáriu no setór privadu nian. Ida-ne’e impaktu ba komunidade sira iha área rurál ka remota sita ne’ebé susar asesu ba servisu esensiàl espesializadu nian.
“Dezafiu sira-ne’ebé iha la’ós kona-ba aumenta pesoál saúde. Maibé atu asegura katak abilidade sira ne’ebé loos disponivel iha fatin sira-ne’ebé loos, hodi responde ba nesesidade saúde ita-nia komunidade nian,” Ofisiál-Enkaregadu, Rejiaun Sudeste Aziátiku OMS afirma.
Nia dehan, deklarasaun Dili husu ba Estadu Membru sira atu aliña planeamentu ne’ebé di’ak ba pesoál saúde sira, edukasaun no finansiamentu liuhusi responde ba nesesidade saúde komunidade agora no futuru nian no haforsa polítika sira ba atrasaun, rekrutamentu, kolokasaun, retensaun no dezempeñu pesoál saúde espesialista sira liuliu iha área rurál no área sira-ne’ebé ladún hetan atendimentu.
Ida-ne’e mós resposta hodi uza di’ak liután kapasidade pesoál saúde nian ne’ebé eziste ona liuhusi ekipa multidisiplinár sira, fahe tarefa , medisina família nian, divulgasaun espesialista sira, mentorizasaun no sistema referénsia sira ne’ebé hametin.
Estadu Membru sira kompromete atu aselera ho seguru, ekuitativu no tuir regulasaun husi teknolojia saúde dijitál sira, inklui telemedisina, telekonsulta, teleradiolojia, telepatolojia, sistema referénsia eletróniku sira no ferramenta klínika sira-ne’ebé hetan apoiu husi intelijénsia artifisiál
“Inovasaun tenke habelar kuidadu saúde ho kualidade, la’ós kria padraun kuidadu ne’ebé susar liu ba ema sira-ne’ebé hela iha komunidade ne’ebé susar hetan atendimentu,” nia esplika.
Deklarasaun ida-ne’e identifika nesesidade atu hametin kapasidade nasionál ba servisu espesializadu sira ho prioridade aas inklui kankru, kuidadu kardiovaskulár, trauma, kuidadu inan no bebé foin moris, saúde mentál, jeriátriku, reabilitasaun no kuidadu ba tempu naruk.
Deklarasaun ne’e mós husu atu haforsa sistema informasaun forsa traballu saúde nian, peskiza implementasaun nian no jerasaun evidénsia nian hodi orienta polítika no investimentu.
Nia rekoñese katak dezafiu barak husi forsa traballu no sistema saúde nian ultrapasa fronteira nasionál sira, Estadu Membru sira mós kompromete atu fasilita kolaborasaun rejionál liuhusi troka informasaun, fahe servisu prátika di’ak sira, formasaun espesialista konjunta, mentorizasaun klínika, troka profisionál sira no kolaborasaun telemedisina.
Deklarasaun ne’e husu atu estabelese rede rejionál ida husi reguladór profisionál saúde no ema sira-ne’ebé halo polítika atu haforsa kooperasaun no apoia nasaun sira hodi rezolve dezafiu sira-ne’ebé mak iha.
“Rede rejionál ne’ebé propoin husi reguladór no polítiku sira no pesoal saúde nian hodi fornese plataforma importante ida ba kooperasaun ne’ebá – hodi permite ita atu fahe evidénsia no esperiénsia, hametin kapasidade regulatória, aprende hosi inovasaun susesu sira no harii solusaun hamutuk,” Ofisiál-Enkarregadu hateten.
Deklarasaun ne’e subliña katak asesu ekuitativu ba kuidadu espesializadu tenke la’o hamutuk ho kuidadu saúde primáriu ne’ebé forte. Ida-ne’e harii iha Deklarasaun ba tinan 2023 nian kona-ba hametin kuidadu saúde primáriu, rekoñese katak kuidadu saúde primáriu no servisu espesializadu sira maka parte sira ne’ebé dependente ba malu husi sistema saúde integradu ida.
“Laiha opsaun ida atu halo entre kuidadu saúde primáriu ne’ebé forte no asesu ekuitativu ba kuidadu espesializadu. Maibé, sira mak parte sira-ne’ebé dependente ba malu husi sistema saúde ne’ebé hanesan.
“Ekuidade iha kuidadu espesializadu sei la sukat husi númeru espesialista sira-ne’ebé ita fó ona formasaun ka teknolojia sira-ne’ebé ami uza. Maibe sukat husi feto ida-ne’ebé hetan emerjénsia obstétriku, ema ne’ebé moris ho kankru, labarik ida ne’ebé presiza operasaun, ka família ida ne’ebé hela dook husi sidade boot bele hetan kuidadu ho kualidade bainhira sira presiza,” Buddha afirma.
Deklarasaun hanesan kompromisu ida husi Membru-Estadu sira atu halo kuidadu espesializadu sai ekuitativu liu, sentradu ba ema no asesivel atu garante katak progresu iha dezenvolvimentu haforsa traballu saúde nian transforma ba saúde ne’ebé di’ak liu ba ema hotu.
Jornalista : Felicidade Ximenes
Editór : Cancio Ximenes

