La’o Hamutuk apela atu redús dependénsia ba mina no gás liuhusi setór produtivu

DILI, 09 Setembru 2026 (TATOLI) – Organizasaun Naun-Governamentál (ONG) La’o Hamutuk realiza enkontru públiku hodi aprezenta Policy Brief kona-ba investimentu iha setór produtivu atu hametin diversifikasaun ekonómika iha Timor-Leste, ho tema “Redús Dependénsia ba Mina no Gás liuhusi Agrikultura no Indústria Transformadora sira”.
Koordenadora La’o Hamutuk, Marta da Silva, hatete objetivu enkontru ne’e mak atu aprezenta rezultadu peskiza no rekomendasaun polítika sira ba dezenvolvimentu ekonómiku nasionál, liuliu iha área agrikultura, turizmu, indústria lokál, no enerjia renovavel.
Nia hatete katak diversifikasaun ekonómika importante atu redús dependénsia ba mina no petróleu, nune’e bele kria oportunidade serbisu, liuliu ba foinsa’e.
Policy Brief ne’e bazeia ba kolókiu nasionál kona-ba diversifikasaun ekonomia iha Timor-Leste ne’e rasik La’o Hamutuk kolabora ho Oxfam iha Timor-Leste no Core Group Transparency, hala’o kolókiu nasionál iha loron 17-18 Marsu 2026 hodi halibur reprezentante sira husi Governu, setór privadu, akadémiku, peskizadór sira, ho organizasaun sosiedade sivíl no organizasaun komunitária hodi halibur hanoin oioin liuhusi fahe esperiénsia, rezultadu estudu, no lisaun importante sira relasiona ho investimentu iha setór produtivu.
Diskusaun ne’e hamosu rekomendasaun ba polítika diversifikasaun ekonómika no enfatiza nesesidade kolaborasaun entre liña ministeriál, setór privadu, akadémiku no sosiedade sivíl. Kolaborasaun ne’e kosidera importante atu hadi’a polítika fiskál no prosesu orsamentál Estadu, ho fó prioridade ba setór produtivu.
Aprezentadora La’o Hamutuk, Élia da Costa Araújo, dehan diversifikasaun ekonómika iha ligasaun forte ho sustentabilidade Estadu no povu Timor-Leste, tanba país ne’e sei depende maka’as ba rendimentu mina no gás.
Nia hatete Governu harii Fundu Petrolíferu iha 2005 atu jere no investe rendimentu husi mina no gás hodi finansia despeza públika no dezenvolvimentu nasionál.
Iha 2011, Governu hamosu Planu Estratéjiku Dezenvolvimentu Nasionál (PEDN) 2011-2030 ho vizaun atu lori Timor-Leste sai nu’udar país ida ho rendimentu médiu-altu iha 2030. Planu ne’e fó énfaze ba dezenvolvimentu agrikultura, turizmu no petróleu, inklui dezenvolvimentu downstream nu’udar motór ba kreximentu ekonómiku.
Maibé, tuir La’o Hamutuk, polítika fiskál no alokasaun orsamentu públiku durante ne’e seidauk fó atensaun ba setór produtivu naun-petrolíferu. Governu hala’o polítika espansionista liuhusi despeza boot no investimentu boot iha infraestrutura, maibé sira ne’e seidauk konsege hasa’e produsaun doméstika.
Investimentu infraestrutura mós seidauk integradu ho setór importante sira hanesan agrikultura, turizmu no ambiente, servisu báziku no dezenvolvimentu kapitál umanu, inklui edukasaun, saúde no bee-moos.
Prosesu planeamentu no orsamentu iha ministériu xave sira mós seidauk hala’o ho vizaun integradu no konsultativu. La’o Hamutuk konsidera katak situasaun ne’e limita investimentu iha produsaun naun-petrolífera no kreximentu ekonómiku inkluzivu.
Iha sorin seluk, Governu hala’o polítika integrasaun rejionál no adezaun ba mekanizmu ekonomia globál atu haforsa diversifikasaun, hasa’e produsaun no esportasaun. Iha Outubru 2025, Timor-Leste adere ofisialmente ba ASEAN.
Nia esplika katak, liu dékada rua hafoin restaura nia independénsia, estrutura ekonomia Timor-Leste nian seidauk muda signifikativamente tanba dependénsia ba estrasaun no esportasaun mina. Finansiamentu setór públiku mós sei depende maka’as ba Fundu Petrolíferu.
Análize La’o Hamutuk hatudu katak 85% totál ba Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2026 mai husi Fundu Petrolíferu. Situasaun ne’e hatudu dependénsia boot setór mina no gás, enkuantu diversifikasaun ba setór estratéjiku sira seluk sei menus.
Timor-Leste mós kontinua depende maka’as ba importasaun, enkuantu esportasaun naun-petrolíferu sei ki’ik loos. Dadus husi INETL hatudu katak iha tinan 2025, Timor-Leste importa sasán ho valór totál tokon $985, enkuantu esportasaun naun-petrolíferu iha de’it tokon $44.
Totál esportasaun petróleu iha tinan 2025 mak tokon $59, maibé hahú iha 2026 Timor-Leste sei laiha ona esportasaun petróleu. Tuir relatóriu BCTL, totál importasaun servisu iha Timor-Leste nian tokon $475, enkuantu totál esportasaun servisu ho tokon $147 iha tinan 2025. Nune’e, défise komérsiu totál iha tinan 2024 besik billaun $1,3.
Maski Governu ho parseiru sira ko’alia kona-ba importánsia husi dezenvolvimentu setór privadu ho hasa’e esportasaun, maioria setór privadu sei depende maka’as ba despeza públika. Situasaun ne’e la limita investimentu no dezenvolvimentu iha setór produtivu sira.
PEDN 2011-2030 hatuur agrikultura, turizmu no petróleu nu’udar área xave ba dezenvolvimentu ekonómiku. Maibé, La’o Hamutuk nia análize ba OJE 2026 hatudu katak agrikultura simu de’it 1,9% husi totál orsamentu, enkuantu Projetu Tasi-Mane hetan 3,7%. Maski 70% populasaun Timor-Leste envolve an iha agrikultura, setór ne’e kontribui de’it 20% ba PIB, tuir dadus INETL 2024.
Timor-Leste iha poténsia ba turizmu, liuliu iha área luku (scuba divina) no atividade sira ne’ebé atende merkadu espesífiku. Maibé, númeru vizitante estranjeiru sei menus, maski iha aumentu iha era pós-pandemia Covid-19. Governu mós aprova ona Planu Estratéjiku Nasionál ba Dezenvolvimentu Turizmu 2023-2030.
Governu no parseiru dezenvolvimentu sira kontinua ko’alia kona-ba importansia haforsa setór privadu hodi prodús produtu ho kualidade no kuantidade boot hodi responde ba demanda doméstika no esportasaun. Maibé, maioria setór privadu sei depende ba despeza públika.
Dadus fiskál mós hatudu dezafiu iha prioritizasaun orsamentu. Iha 2024, transferénsia no subsídiu ba empreza estatál atinje tokon $201, tuir dadus Ministériu Finansa liuhusi Konta Jerál Estadu 2025. Valór neʼe aas liu orsamentu ba edukasaun no saúde.
La’o Hamutuk konsidera katak rekursu finanseiru signifikativu ne’ebé aloka ba setór korporativu públiku bele aumenta dependénsia ba subsídiu, enkuantu investimentu iha kapitál umanu importante atu apoia kreximentu ekonómiku sustentavel no redús ki’ak iha tempu naruk.
Dependénsia ba importasaun mós sei aas. Relatóriu Global Information and Early Warning System on Food and Agriculture (GIEWS) FAO, publika iha Novembru 2025, hatudu katak besik 60% nesesidade sereál ne’ebé Timor-Leste konsumu importa husi rai-li’ur. Tuir dadus INETL, iha 2025, Timor-Leste gasta osan tokon $66 atu importa sereál ba konsumu iha rai-laran.
Élia Araújo hatete diversifikasaun ekonómika sai importante tanba rekursu Fundu Petrolíferu (FP) daudaun ne’e limitadu. Tanba ne’e, Governu presiza uza rekursu sira ho kuidadu hodi investe iha setór produtivu sira, kapitál umanu no infraestrutura bázika.
“Diversifikasaun ekonomia Timor-Leste importante no urjente tanba ita presiza iha modelu ekonómika ida ne’ebé sustentavel, no ida-ne’e nu’udar papėl parte hotu-hotu nian no investimentu iha setór produtivu mak dalan. Maibé, ida-ne’e tenke estratéjiku no efisiente”, nia dehan.
La’o Hamutuk no instituisaun sira, inklui Banku Mundiál, Fundu Monetáriu Internasionál (FMI), Ministériu Finansa no Banku Sentrál, preokupa ho sustentabilidade fiskál Timor-Leste nian. Dependénsia boot ba Fundu Petrolíferu bele hamosu risku ekonomia no sosiál bainhira país la konsege kria fonte rendimentu foun.
Projesaun Governu no relatóriu Banku Mundiál hatudu katak Timor-Leste enfrenta défise fiskál ne’ebé bele kontinua aumenta se laiha fonte rendimentu foun ka ajustamentu iha despeza. Projesaun mós hatudu katak Fundu Petrolíferu bele hotu iha 2038.
FMI fó atensaun katak situasaun ne’e bele ameasa sustentabilidade fiskál no estabilidade ekonómika. Bainhira rekursu finanseiru hotu, kapasidade Governu atu finansia importasaun hahán no sasán báziku, servisu médiku, saláriu funsionáriu públiku, subsídiu no atividade entidade públika sei afetada.
Tanba ne’e, La’o Hamutuk rekomenda atu Timor-Leste dezenvolve setór produtivu naun-petrolíferu, liuliu agrikultura, turizmu no indústria transformadora, nu’udar parte husi estratéjia ba sustentabilidade ekonomia.
Fatór xave sira ba diversifikasaun ekonómika inklui investimentu iha edukasaun, juventude, rai, agrikultura no agronegósiu, indústria transformadora, konetividade, turizmu no ajente ekonomia sira.
Policy Brief rekomenda asaun imediata balun, inklui Governu atu inklui planu negósiu iha kritéria selesaun joven sira ne’ebé partisipa iha programa empregu estranjeiru. Objetivu mak atu enkoraja joven sira uza osan, esperiénsia no koñesimentu ne’ebé sira hetan hodi kontribui ba diversifikasaun ekonomia bainhira fila mai Timor-Leste.
Hahú ho OJE 2027, investimentu públiku ba agrikultura tenke fó prioridade ba prienxe nesesidade konsumu doméstiku, ho meta atu to’o tinan 2028 produsaun agríkola rai-laran fornese pelumenus 50% nesesidade konsumu rai laran.
Governu mós rekomenda aloka rekursu ba produsaun fini iha rai-laran. Iha OJE 2027, Ministériu Agrikultura, Peska no Floresta sei aloka rekursu atu prodús mínimu 20% fini iha rai-laran, ho meta atu atinje 50% to’o 2030.
Hahú ho OJE 2027, ministériu relevante sira sei aloka entre 3-5% husi sira-nia orsamentu atu apoia grupu juveníl ne’ebé hala’o atividade ekonómika.
Alokasaun rekursu ba instituisaun edukasionál públiku no privadu sira sei inklui pelumenus 20% ba área teknolojia no dijitalizasaun. FDCH mós rekomenda aloka 30% husi ninia bolsa estudu ba área teknolojia no dijitalizasaun.
Governu presiza prepara planu no timeline klaru atu promove indústria manufatureira ne’ebé prosesa produtu ba nesesidade bázika iha rai laran. Iha 2027, Ministériu Komérsiu no Indústria sei prepara planu ho timeline detalladu atu dezenvolve indústria prosesamentu to’o 2032.
Hahú ho OJE 2027, Ministériu Agrikultura, Pekuária, Peska no Floresta, Ministériu Juventude, Desportu, Arte no Kultura no Ministériu Turizmu no Ambiente sei aloka pelumenus 3% husi sira-nia orsamentu ba konservasaun bee-matan no rekursu bee ho rai.
Ba tempu naruk, Policy Brief rekomenda transformasaun estruturál atu garante sustentabilidade ekonómika. To’o tinan 2027, Governu, liuhusi Ministériu Koordenasaun Asuntu Ekonómiku rekomenda atu elabora dokumentu polítika ida ne’ebé hatuur prinsípiu no matadalan ba diversifikasaun ekonómika Timor-Leste.
Ministériu Edukasaun no Ministériu Ensinu Superiór mós presiza halo revizaun ba polítika edukasaun atu garante sistema edukasaun formál bele prodús rekursu umanu ho kualidade no abilidade ne’ebé responde ba nesesidade sosioekonómika, prepara joven ba merkadu traballu no enkoraja kriasaun empregu.
To’o rohan tinan 2028, liuhusi Ministériu Turizmu no Ambiente, iha serbisu hamutuk ho Ministériu Agrikultura, Peska no Floresta, rekomenda atu dezenvolve polítika klaru kona-ba utilizasaun, jestaun, konservasaun no produtividade rai iha Timor-Leste.
Jornalista: Arminda Fonseca
Editora: Maria Auxiliadora

