TL enfatiza dezenvolvimentu rekursu umanu saúde sai prioridade iha enkontru RC79

DILI, 10 Setembru 2026 (TATOLI)—Diretór Jeral Servisu Koorportaivu iha Ministeriu Saúde, Narciso Fernandes hateten Durante Ministerial Roundtable iha RC79, Timor-Leste enfatiza katak dezenvolvimentu rekursu umanu iha saúde sai hanesan prioridade importante atu garante populasaun hotu-hotu hetan servisu saúde ho kualidade.
“Diskusaun la’ós de’it kona-ba dezafiu sira maibé mós kona-ba esperiénsia no solusaun prátika husi nasaun membru sira. Ida-ne’ebé sai dezafiu boot mak retensaun no distribuisaun profisionál saúde, tanba maiória traballadór saúde prefere servisu iha área urbana duké ba área remota no rurál. Situasaun ne’e mós akontese iha Timor-Leste no iha nasaun sira seluk iha rejiaun Sudeste Aziátiku,” Narciso Fernandes dehan iha konferénsia imprensa ba komité rejionál ba da-79 iha Spring Hotel, Fatuhada, ohin.
Nia haktuir, Timor-Leste fahe ninia esforsu liuhusi Pakote Integradu Saúde, ne’ebé konsidera hanesan inovasaun importante atu lori servisu saúde besik liután ba komunidade liuliu sira ne’ebé hela iha área rurál no remota. Programa ne’e importante atu apoia esforsu Timor-Leste ba atinje Universál Health Coverage (UHC) ka kobertura saúde universál.
“Ministériu Saúde mós kontinua fó prioridade ba formasaun pós-graduasaun ba médiku iha rai-liur, no hametin kapasidade instituisaun nasionál sira iha área edukasaun no formasaun saúde. Iha tinan rua liubá, Ministériu Saúde estabelese Instituisaun Nasionál Saúde Públika (INSPTL), ho objetivu atu dezenvolve kapasidade forsa traballu saúde, inklui liuhusi formasaun kontínua (in-service training), tuir lei no mandatu Ministériu Saúde nian,” nia dehan.
Kria INSPTL ne’e mós mai husi lisaun husi pandemia COVID-19, ne’ebé hatudu katak kapasidade sistema saúde nasionál presiza kontinua hametin. Durante pandemia, ho apoiu husi OMS no parseiru sira, Timor-Leste konsege responde ba COVID-19, hamenus mortalidade no aumenta kobertura vasinasaun.
“Iha área espesializasaun, Timor-Leste agora iha besik 120 médiku espesialista, inklui espesializasaun iha medísina interna, sirurjia, anestesiolojia, obstetrísia no pediatria. Kapasidade mós kontinua dezenvolve iha área hanesan tratamentu kardíaku, kankru, emerjénsia no trauma,” nia informa.
Narciso hateten katak, ho kresimentu forsa traballu saúde, prioridade iha futuru mak taka lakuna iha servisu saúde, la’ós de’it iha nivel tersiáriu maibé mós iha nivel sekundáriu no primáriu atu garante distribuisaun profisionál saúde ne’ebé di’ak iha territóriu tomak.
Iha fatin hanesan, Diretór husi Departamentu sistema saúde iha OMS rejionál iha sudeste aziatiku, Majoh Jhalani, hateten Ministru Saúde husi nasaun sira iha Rejiaun Sudeste Aziátiku Organizasaun Mundial Saúde (OMS) aprova Deklarasaun Díli kona-ba rekursu umanu ba saúde ekidade iha kuidadu saúde espesializadu.
Deklarasaun ne’e hatudu kompromisu atu hamenus dezigualdade iha asesu ba servisu saúde espesializadu liuliu ba komunidade iha área rurál, remota no vulnerável.
Deklarasaun ne’e aprova iha 08 Setembru 2026, durante 79.ª Sesaun Komité Rejionál OMS ba Sudeste Aziátiku, ne’ebé hala’o iha Díli.
“Mensajen prinsipál husi Deklarasaun Díli katak la’ós de’it importante atu aumenta númeru profisionál saúde, maibé importante mos atu garante katak profisionál ho kompeténsia ne’ebé loos bele servisu iha fatin ne’ebé loos no tempu ne’ebé presiza, tuir nesesidade populasaun,” Majoh Jhalani hateten.
Nia esplika, iha rejiaun, sei iha diferensa boot iha disponibilidade no distribuisaun médiku espesialista no profisionál saúde sira seluk. Profisionál barak liu konsentra iha kapitál, sidade boot, ospitál tersiáriu no setór privadu. Situasaun ne’e halo komunidade iha área rurál no remota hetan difikuldade atu asesu ba kuidadu espesializadu.
“Nasaun sira iha rejiaun kompromete atu hadi’a planeamentu forsa traballu saúde, atu formasaun, finansiamentu no distribuisaun profisionál saúde tuir nesesidade populasaun agora no iha futuru,” nia esplika.
Nia afirma, kria insentivu finanseiru no la’ós finanseiru atu motiva espesialista sira servisu no hela iha área ho asesu limitadu. Hametin servisu husi ekipa multidisiplinár, inklui modelu servisu ne’ebé bazeia ba kuidadu saúde primáriu no médiku família.Uza ho di’ak liután profisionál saúde ne’ebé eziste, liuhusi partilla tarefa, mentoria, rotasaun espesialista no servisu espesializadu itinerante.
“Hametin sistema referénsia no kontra-referénsia, atu liga di’ak liután entre kuidadu saúde primáriu, ospitál no servisu espesializadu.Hasa’e uza telemedisina, telekonsulta, teleradiolojia, telepatolojia no sistema referénsia eletróniku, inklui uza inteligénsia artifisiál ho seguru,” nia dehan.
Nia haktuir, atu hametin kapasidade nasionál iha área prioritáriu sira hanesan kankru, moras kardiovaskulár, trauma, saúde inan no bebé, saúde mentál, kuidadu ba ema katuas no reabilitasaun.
Integra kuidadu paliativu iha nível saúde oioin no hadi’a sistema informasaun kona-ba rekursu umanu saúde, atu desizaun polítika bazeia ba dadus no evidénsia. Hametin kooperasaun entre nasaun sira liuhusi formasaun hamutuk, interkambiu profisionál, mentoria no partilla esperiénsia.
“Teknolojia dijitál bele sai ferramenta importante atu hamenus distánsia entre espesialista sira no komunidade remota. Liuhusi telemedisina no telekonsulta, profisionál saúde iha área remota bele hetan apoiu no konsellu husi espesialista sira iha sentru urbanu. Intelijénsia artifisiál no teknolojia dijitál sira seluk mós bele ajuda profisionál saúde iha tomada desizaun klinika, maibé tenke uza ho seguru, responsavel no ho konsiderasaun ba ekidade,” nia hateten.
Objetivu teknolojia nian mak atu aumenta kualidade kuidadu saúde, la’ós atu kria kuidadu ho kualidade kiik liután ba ema sira-ne’ebé hela dook husi sentru sidade.
Ba Timor-Leste, Deklarasaun Díli iha importánsia boot tanba fó atensaun ba dezafiu sira iha área rurál no remota. Implementasaun Deklarasaun ne’e bele ajuda Timor-Leste atu hametin ligasaun entre kuidadu saúde primáriu no servisu espesializadu. Hadi’a sistema referénsia pasiente ba ospitál no espesialista.
Aumenta disponibilidade profisionál espesializadu iha munisípiu no área remota no uza telemedisina atu komunidade remota bele hetan asesu ba koñesimentu no konsulta espesialista no hadi’a formasaun, distribuisaun no retensaun profisionál saúde.
Aprova Deklarasaun Díli la’ós final maibé ne’e mak pontu hahú ba asaun konkreta. Próximu pasu sira inklui dezenvolve polítika nasionál kona-ba rekursu umanu saúde tuir nesesidade populasaun, investe iha formasaun no retensaun espesialista, kria insentivu ba profisionál sira ne’ebé servisu iha área remota, aumenta servisu espesializadu itinerante no telemedisina, no hadi’a sistema dadus kona-ba forsa traballu saúde.
OMS sei kontinua fó apoiu tékniku, formasaun no orientasaun polítika ba nasaun sira. Kooperasaun rejionál mos sei hametin liuhusi partilla esperiénsia no kolaborasaun entre profisionál saúde.
Deklarasaun Díli kompleta 2023 hametin kuidadu saúde primáriu. Mensajen importante mak kuidadu saúde primáriu ne’ebé forte no kuidadu espesializadu ne’ebé asesível tenke lao hamutuk.
Susesu husi Deklarasaun Díli sei la sukat de’it husi númeru espesialista ne’ebé formadu, maibé mos husi kapasidade atu garante katak ema hotu, inklui ema iha área remota no vulnerável, bele hetan kuidadu espesializadu ho qualidade bainhira presiza.
Deklarasaun Díli reprezenta kompromisu rejionál ida atu halo kuidadu saúde espesializadu sai asesível, justu no centradu ba nesesidade ema, hodi apoia objetivu cobertura universal saúde no garante katak ema ida la husik hela kotuk.
Jornalista : Felicidade Ximenes
Wditór : Cancio Ximenes

