Valór importasaun atinje millaun $580, Indonézia no Taiwan sai fornesedór prinsipál

DILI, 10 Setembru 2026 (TATOLI) – Banku Sentrál Timor-Leste rejista katak valór importasaun sasán Timor-Leste nian durante semestre dahuluk 2026 atinje millaun $580, ho Indonézia no Taiwan sai hanesan fonte prinsipál rua ba sasán importadu
Diretór-Ezekutivu ba Ekonomia no Polítika Monetária iha BCTL, Gastão de Sousa, hatete iha relatóriu Timor-Leste Mid-Term Economic Review 2026 katak Indonézia sai hanesan fornesedór boot liu ba Timor-Leste, ho valór millaun $177,9. Tuir Indonézia, Taiwan ho millaun $131,2, Xina ho millaun $72,1, Singapura millaun $33,3, no Índia millaun $31,8.
Durante períodu Janeiru to’o Juñu 2026, totál importasaun sasán Timor-Leste nian atinji millaun $580, enkuantu importasaun merkadoria bazeia ba Kustu, Seguru, no Frete (CIF, sigla inglés) hamutuk millaun $565,6.
Husi kategoria merkadoria importasaun sira, kombustivel sai hanesan gastu boot liu, ho valór millaun $175. Tuirmai veíkulu ho millaun $59, sereál sira millaun $32, mákina sira millaun $26, no ekipamentu elétriku ho millaun $19.
Gastão de Sousa hatete katak importasaun ne’ebé aas ne’e kontrasta ho valór esportasaun Timor-Leste nian. Durante períodu hanesan, esportasaun doméstika naun-petrolíferu no gás atinje de’it millaun $15,5, enkuantu totál esportasaun naun-petrolíferu no gás, inklui reesportasaun, rejista millaun $19,7.
Tuir nia, BCTL avalia katak dependénsia aas ba importasaun kontinua sai dezafiu estruturál ida ba ekonomia Timor-Leste nian. “Dependénsia ida-ne’e limita valór akrexentadu doméstiku husi aumentu demanda no kontribui ba dezekilíbriu esternu ne’ebé la’o hela”, nia hatete.
Kapasidade produsaun doméstika ne’ebé limitadu no difikuldade atu responde ba aumentu demanda mós impede produsaun doméstika atu bele la’o hamutuk ho espansaun demanda iha ekonomia.
Nia esplika katak kondisaun komersiál hirak-ne’e mós fó impaktu ba pozisaun esterna Timor-Leste nia iha semestre dahuluk tinan 2026. BCTL rejista aumentu porsentu 27 husi défise konta korrente, husi millaun $294,4 iha semestre dahuluk 2025 ba millaun $374,1 iha períodu hanesan iha tinan 2026.
Défisit komersiál bens no servisu mós aumenta porsentu 19,2 to’o $582,5, enkuantu rendimentu primáriu tun porsentu 10,3 ba millaun $125,9. Entretantu, rendimentu sekundáriu aumenta ba millaun $82,6, ne’ebé ajuda hamenus parte husi presaun iha konta korrente.
BCTL afirma katak importasaun aas nafatin, enkuantu esportasaun naun-petroleu no gás, maski iha kresimentu maka’as, kontinua relativamente ki’ik kompara ho nesesidade importasaun. Kondisaun hirak-ne’e sai fatór prinsipál ida ne’ebé kontribui ba pozisaun esterna Timor-Leste ne’ebé sai fraku iha semestre dahuluk tinan 2026.
Iha médiu prazu, BCTL avalia katak dependénsia aas ba importasaun, kapasidade produsaun doméstika ne’ebé limitadu, no diversifikasaun esportasaun ne’ebé fraku kontinua sai vulnerabilidade ba ekonomia nasionál.
Tanba ne’e, hasa’e kapasidade produtiva doméstika no diversifika esportasaun konsidera importante atu hametin reziliénsia esterna, hamenus dependénsia ba sasán estranjeiru, no apoia kreximentu ekonómiku ne’ebé impulsiona husi setór privadu.
Jornalista: Arminda Fonseca
Editora: Maria Auxiliadora

