PM Xanana lansa TI-FAST no TuQR hodi moderniza sistema pagamentu dijitál

DILI, 12 Setembru 2026 (TATOLI)—Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, sábadu ne’e, lansa TI-FAST TuQR hodi moderniza sistema pagamentu dijitál ne’ebé akompañadu husi Prezidente Repúblika (PR), José Ramos-Horta no membru Governu sira inklui instituisaun finanseira iha Timor-Leste.
Governadór Banku Sentral Timor-Leste, Helder Lopes, hateten ohin Timor-Leste marka pasu di’ak tan iha ninia prosesu dezenvolvimentu liuliu iha área sistema pagamentu nasionál.
Lembra uluk avó sira truka sasán ho sasán, depois kontinua ho sosa sasán ho osan fíziku, to’o agora kontinua sosa sasán ho osan fíziku no ho kartaun maibé ohin ba oin bele sosa sasán ho osan uza kartaun eletróniku ne’ebé osan iha telefone laran.
Tanba ne’e, Timor-Leste hamosu ona nia padraun sistema pagamentu dijitál ne’ebé hanaran TuQR.
“Entaun, ita bele dehan pagamentu uza sistema dijitál ne’e ita la dook hosi nasaun seluk. Ohin ita halo lansamentu ho padraun pagamentu sistema dijitál ne’e ba oin, ami sei koopera hamutuk Nasaun seluk liliu ho nasaun ASEAN nian,” Helder Lopes dehan iha serimónia lansamentu ofisiál TI-FAST TuQR iha Timor Plaza.
Iha okaziaun ne’e mos, nia hato’o agradesimentu ba instituisaun finanseira no banku ka kompañia pagamentu sira katak sira prontu ona atu halo pagamentu depois ohin lansamentu ofisiál no ba ohin ne’e kedas bele utiliza ona TuQR.

Purtantu, Instituisaun finanseira ne’ebé integra iha sistema TuQR dahuluk Banku Nasionál Komérsiu Timor-Leste (BNCTL), Banku Kaebauk, MOSAN no LojaMi. Maibé la signifika banku seluk la prontu, maibé sira prontu iha prosesu dezenvolvimentu hanesan BRI sira promote iha Novembru, sira-nia sistema pagamentu sei integra iha sistema TuQR, Banku Mandiri promete iha Outubru.
“Ami hein kaundu sira la tuir ami sei buka tuir. Aleinde ne’e, Banco do Nosso Futuro (BNF) dehan sira sei integra iha sistema TuQR iha tinan oin no mós BNU ho Ti-One ne’ebé promote integra Sistema pagamentu dijitál iha semana oin,” nia hateten.
Helder lopes hateten, Ezisténsia TI-FAST TuQR ne’e nia benefísiu mak halo pagamentu ho efisiénsia liu tanba la nesesáriu tenke lori osan.
Iha sorin seluk, Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão, konsidera sistema pagamentu dijitál TUQR importante tebes atu fasilita komunidade no komersiante sira.
Xanana Gusmão dehan sistema foun ne’e bele solusiona problema osan rahun ne’ebé durante ne’e komunidade hasoru.
“Ohin ita haree iha video. Ó sosa buat uituan osan rahun laiha, ka karik ema ne’ebé sosa lori osan $20 tenke fiia fali osan ki’ik. Dalaruma mós ba sosa buat ruma osan rahun la to’o,” nia dehan.
Xefe Governu haktuir ho TUQR, transzasaun osan efisiente ho sistema ida-ne’e fasilita tebes translasaun ho lais.
“Ohin, sira hanorin ha’u utiliza kódigu QR ba sosa ho lais tebes. Parabéns ba ita hotu, tanba ita mak sei uza, ha’u admira tebes. Ema ida fa’an, ha’u bele selu kedan ho telefone. Hanesan mós señór ida hakarak sosa aidila bele hola kedan. Fasil tebes. Fasil ne’e tanba sa? Tanba $0.75, ida fa’an la presiza ba buka osan rahun atu troka. Tanba ida-ne’e fasilita tebes,” nia esplika.
Xanana dehan TUQR nia misaun importante atu ajuda estudante no kompradór sira ho osan ki’ik
“TUQR nia misaun importante tebes atu fasilita estudante sira, kompradór sira-ne’ebé ho osan uituan atu sosa buat ruma,” nia afirma.
Nune’e mós, Prezidente Repúblika, José Ramos Horta, husu BCTL atu halo sosializasaun maka’as ba vendedór sira iha merkadu iha Dili no munisípiu sira.
“Merkadu Maubisse, iha Aileu, iha Baukau, ne’ebé ha’u ba sosa sira-nia sasan ha’u sei lori lai osan cash ba. Tanba ita atu selu TUQR oinsá loos,” nia kestiona.
Jornalista : Osória Marques
Editór : Cancio Ximenes

