Prezidente Repúblika sei partisipa iha Assembleia Jerál ONU nia Sesaun 81 iha semana ne’e

DILI, 16 Setembru 2026 (TATOLI)—Koordenadora Organizasaun Nasaun Unida (ONU) iha Timor-Leste, Funmi Balogun, hala’o enkontru ho Prezidente Repúblika (PR), José Ramos-Horta, kona-ba partisipasaun Xefe Estadu nian iha Assembleia Jerál ONU nia Sesaun 81.

“Ha’u mai hasoru Prezidente Repúblika atu ko’alia kona-ba ninia vizita atu partisipa iha Sesaun 81 Assembleia Jerál Nasaun Unida (ONU), ne’ebé PR sei husik Timor-Leste iha semana ida-ne’e nia rohan,” Funmi Balogun dehan iha Palásiu Prezidensiál, Bairru Pite, Dili, Kuarta ne’e.

Aleinde ne’e, nia dehan, Prezidente Repúblika sei aprezenta mós kona-ba servisu no esforsu sira ne’ebé Timor-Leste hala’o hela.

“Ha’u mai atu fó informasaun ba nia kona-ba Assembleia Jerál ONU. Prezidente sei partisipa iha enkontru barak iha-ne’ebá no sei aprezenta mós servisu sira-ne’ebé hala’o hela iha Timor-Leste,” nia esplika.

Iha enkontru ne’e, sira mós diskute kona-ba mudansa klimátika no tranzisaun justa.

“Nune’e mós ami ko’alia kona-ba enkontru sira-ne’ebé nia sei hala’o, liuliu enkontru prioritáriu ho Sekretáriu-Jerál ONU kona-ba mudansa klimátika no tranzisaun justa. Ami mós ko’alia kona-ba reforma jerál ONU ne’ebé sei iha hela prosesu. Entaun, hirak-ne’e mak asuntu sira-ne’ebé ha’u mai ko’alia ho Sua Eselénsia,” nia dehan.

Kona-ba mudansa klimátika, nia tenik, sei partisipa iha enkontru nivel aas kona-ba mudansa klimátika no tranzisaun justa iha Nova Iórke, ne’ebé Sekretáriu-Jerál ONU organiza ba Xefe Estadu sira. Timor-Leste inklui iha nasaun prioritária sira-ne’ebé Sekretáriu-Jerál ONU identifika, no Prezidente sei ko’alia iha enkontru ne’e.

“Tanba ne’e, ha’u mai atu fó informasaun ba nia kona-ba mensajen importante sira kona-ba mudansa klimátika, reziliénsia no asaun sira ne’ebé Timor-Leste halo ona iha área mudansa klimátika, inklui estratéjia ekonomia azúl,” Funmi Balogun esplika.

Apoiu ONU ba Kompromisu Determinadu Nasionál (NDC) 3.0 mós sei ajuda atu hatudu kompromisu importante sira-ne’ebé Timor-Leste halo kona-ba mudansa klimátika, enerjia verde no tranzisaun justa.

Husu kona-ba apoiu ONU iha área mudansa klimátika, nia hatán katak ONU fó apoiu iha área oioin. Aleinde dezenvolve NDC 3.0, ONU, liuliu Programa Nasaun Unida ba Ambiente (UNEP), fó apoiu mós instalasaun ekipamentu meteorolójiku iha munisípiu haat.

Koordenadora ONU mós dehan ekipamentu hirak-ne’e, bainhira instala hotu ona, sei bele ajuda atu fó previzaun kona-ba kondisaun tempu ne’ebé di’ak liután.

“La’ós de’it previzaun tempu ne’ebé di’ak liután. Bainhira ita ko’alia kona-ba previzaun tempu ne’ebé di’ak, signifika katak agrikultór sira no komunidade bele hetan informasaun kona-ba mudansa iha kondisaun klimátika no bele halo planeamentu ho di’ak. Ne’e mak ezemplu ida hosi apoiu ne’ebé ONU fó,” nia esklarese.

Aleinde ne’e, Programa Nasaun Unida ba Dezenvolvimentu (UNDP) mós fó apoiu ba infraestrutura ne’ebé reziliente hasoru impaktu mudansa klimátika iha munisípiu sira. Apoiu ne’e ajuda komunidade atu harii uma, hadi’a ambiente no konstrui estrada sira ho maneira ne’ebé bele tahan liután hasoru inundasaun no udan boot, nune’e komunidade bele sai reziliente liután.

Nune’e mós, Organizasaun Nasaun Unida ba Agrikultura no Alimentasaun (FAO) fó apoiu ba agrikultura no agrikultór sira, inklui feto agrikultór sira, kona-ba teknolojia ne’ebé liga ho adaptasaun ba mudansa klimátika.

Apoiu ne’e inklui ajuda kona-ba fini oioin ne’ebé reziliente hasoru kondisaun bailoro.

Iha área Bee, Saneamentu no Ijiene (WASH, sigla iha lian Inglés), UNICEF servisu ona atu apoia asesu ba bee no saneamentu, tanba Timor-Leste enfrenta limitasaun iha rekursu bee inklui mós apoiu enerjia solár ba komunidade husi Governu Japaun liuhosi UNDP.

Durante ne’e, ONU halo avaliasaun katak servisu sira-ne’ebé hala’o iha Timor-Leste la’o di’ak. ONU fó apoiu ba Governu Timor-Leste no povu Timor-Leste atu atinje sira-nia objetivu dezenvolvimentu.

“Maibé ONU la’ós substitui Governu. Tanba ne’e, ba ONU, ami fó apoiu no asisténsia téknika. Ami mós fó apoiu finanseiru balun, maibé responsabilidade prinsipál nafatin iha Governu Timor-Leste. Ami-nia servisu mak atu apoia de’it iha área oioin no área ki’ik sira-ne’ebé ami bele ajuda. Governu halo esforsu tomak atu asegura katak povu Timor-Leste bele atinje Objetivu Dezenvolvimentu Sustentável sira. Ami-nia papél mak atu apoia esforsu ne’e, atu asegura katak objetivu hirak-ne’e bele realiza,” nia konklui.

Jornalista: Osória Marques

Editór: Xisto Freitas da Piedade