Fundasaun Alola sensibiliza estudante UCT kona-ba prevensaun-deteta sedu kankru susun

DILI, 18 Setembru 2026 (TATOLI)–Fundasaun Alola hamutuk ho médiku sira husi Hospitál Nasionál Guido Valadares (HNGV) hala’o sensibilizasaun hodi hasa’e estudante Universidade Katólika Timorense (UCT) nia koñesimentu kona-ba prevensaun no deteta sedu moras kankru susun.
“Objetivu husi sensibilizasaun ida-ne’e mak atu hasa’e koñesimentu no konsiénsia públika kona-ba prevensaun no deteksaun sedu ba moras kankru feto. Ida tan mak atu apoia no refere pasiente sira-ne’ebé sofre kankru feto ba HNGV ka fasilidade saúde ne’ebé besik, atu sira bele hetan atendimentu lalais,” Maria Imaculada Guterres hateten ba jornalista sira banhira halo sensibilizasaun informasaun ba estudante sira husi Universidade Catolika Timorense (UCT), Balide, ohin.
Fundasaun Alola eziste ona tinan 25 no nia misaun mak atu apoia no promove moris di’ak ba feto no labarik sira iha Timor-Leste. Tanba ne’e, Fundasaun Alola nia programa prinsipál haat mak programa saúde inan no oan, programa edukasaun ne’ebé inklui fó bolsa estudu ba estudante sira, programa advokasia ba direitu feto no igualdade jéneru, no programa hakbiit ekonomia feto.
“Ami estabelese organizasaun ne’e kontinua hala’o atividade sira hodi hasa’e konsiénsia públika kona-ba moras kankru susun, inklui prevensaun no deteksaun sedu,” nia afirma.
Atividade sensibilizasaun ne’e envolve joven sira, instituisaun Governu, instituisaun privadu, sosiedade sivíl, líder lokál, grupu suporta inan, komunidade, universidade no instituisaun relevante sira seluk, ho objetivu atu fahe koñesimentu kona-ba risku, prevensaun no deteta sedu ba moras kankru susun.
“Ha’u husu ba estudante sira atu kontinua habelar informasaun ne’ebé sira hetan iha atividade ne’e ba komunidade, família no kolega sira, atu hasa’e kompreensaun kona-ba moras kankru susun no medida prevensaun,” nia esplika.
Kankru susun mak tipu kankru ne’ebé mosu iha tesidu ka glándula susun no konsidera hanesan ida husi tipu kankru ne’ebé komún liu iha feto sira iha mundu. Kazu barak mós bele hetan diagnóstiku tarde, bainhira moras ne’e tama ona iha faze avansadu. To’o agora, kauza ezatu ba kankru susun seidauk komprende ho loloos, maibé iha fator risku balun ne’ebé bele hasa’e posibilidade ema ida hetan moras ne’e.
“Fator risku sira inklui iha membru família grau primeiru, hanesan inan, bin-alin ka oan feto, ne’ebé iha istória kankru susun; iha istória pesoál kona-ba kankru susun no hetan espozisaun ba radiassaun ka raiu-X repetidamente desde idade ki’ik. Fator seluk inklui uza tratamentu hormona durante períodu naruk, inklui balun husi kontraseptivu hormona no tratamentu hormona durante menopausa la kous ka la iha oan hetan oan primeiru depois idade 35; la fó susu ba bebé depois partu; menstruasaun hahú antes idade 12; menopausa depois idade 50; aumenta bokur durante menopausa konsumasaun ai-han la saudavel, fuma, hemu tua, no menus atividade fízika,” nia dehan.
Iha fatin hanesan, Vise-Reitor UCT, João Câncio, hato’o apresiasaun ba Fundasaun Alola tanba hili UCT atu sensibiliza estudante sira kona-ba moras kankru feto liuliu kankru susun.
“Identifikasaun sedu ba moras liuliu kankru susun, importante tebes tanba dezenvolvimentu teknolojia no servisu saúde bele ajuda iha tratamentu ba pasiente sira-ne’ebé sofre moras ne’e. Tanba ne’e, ami haree programa ne’ebé ita-boot sira lori mai kampus UCT importante tebes. Prevensaun di’ak liu duké kura. Purtantu, iha faze prevensaun, sensibilizasaun ba ita-nia estudante sira no komunidade importante tebes tanba moras ida-ne’e bele lori situasaun ne’ebé pior liután iha ita-nia rai,” nia hateten.
Reprezentante estudante UCT, Monica Maria Martins, hato’o apresiasaun ba Fundasaun Alola tanba inisiativa atu fahe informasaun kona-ba kankru susun ba estudante sira no nia promote sei habeler ba ema seluk.
“Hanesan estudante ida no feto ida, ha’u mós moris iha komunidade nia laran. Bainhira atividade ne’e ramata, ha’u sei hatutan informasaun ne’ebé ha’u hetan no fahe nafatin ba ha’u-nia maluk sira, tanba ida-ne’e importante tebes atu ita hotu halo prevensaun,” nia dehan.
Nia konsidera, informasaun ne’e importante ba joven sira atu komprende fatór risku no dalan prevensaun ba moras kankru susun.
Jornalista : Felicidade Ximenes
Editór : Cancio Ximenes

