PDHJ hamutuk institusaun tolu organiza jornada la’o tuir eroi sira-nia ain-fatin

ERMERA, 21 Setembru 2026 (TATOLI)—Ekipa husi Prevedoria Direitu Humanu no Justisa (PDHJ) hamutuk ho Komisaun Antí-Korrupsaun (KAK), Inspesaun Jerál Estadu (IJE) no Komisaun Funsaun Públika (KFP), Segunda ne’e, organiza jornada la’o tuir eroi sira-nia ain-fatin ho tema “Hamatan ba Pasadu, Hametin Ohin, Harii Futuru”, hodi komemora loron Funsaun Públika ba dala-13.
Atividade ne’e realiza durante loron-haat, hahú husi loron 21 to’o 24 Setembru, husi Jardín dos Erois Fatukeru – Glenu no termina iha Mertutu. Atividade ne’e nu’udar jestu ida atu fó onra no glória ba veteranu no martir sira-nia ain fatin uluk.
Aleinde ne’e, ekipa sira sei vizita fatin subar ka abrigu Antigu Komandante Ein Xefe, Kay Rala Xanana Gusmão no Komandante Nino Konis Santana.
Iha loron dahuluk jornada ne’e, partisipante sira vizita uluk ba abrigu Xanana Gusmão iha área Bribali, Aldeia Gomhei, Suku Riheu Glenu, Munisípiu Ermera, no abrigu Nunotali.
Provedór Direitu Umanu no Justisa, Virgílio da Silva Guterres, hateten, jornada “La’o tuir Eroi sira-nia ain Fatin” ne’e atu hanoin hikas eroi no mártir sira-nia sakrifísiu durante luta tinan-24.
“Objetivu mak hanoin hikas, se iha ita-nia tempu ita konta tuir de’it mak tau-an hanesan susar no terus tau hamutuk, sira nunka tauk,” Provedór Virgílio hato’o iha nia diskursu, iha Jardín dos Erois da Pátria Fatukeru, Segunda ne’e.
Notísia relevante : Jornada “La’o Tuir Ain Fatin” sei hahú hosi Fatucalo to’o Sentru Ermori
Tuir nia perspetiva, diferensa entre sofrimentu no sakrifísiu ne’e, sofrimentu ema seluk mak halo ita terus, enkuantu sakrifísiu ita rasik mak hakarak ba buat ne’ebé sagradu, ezemplu mak fatin abrigu balun iha Ermera ne’ebé sai referénsia istóriku. Iha fatin Mertutu, Komandante Nino Konis Santana mate no iha fatin seluk Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão, Komandante Somotxo no kombatente sira seluk halo rezisténsia.
“Valór importante husi ain-le’ut ne’ebé akompaña uluk. Bainhira sira la’o, sira hakat estrada husi matebian, ain-fatin haree hanesan ema ida de’it mak liu, maibé loloos ema na’in-10 ba leten mak liu. Ida liu tiha ida seluk sama tan ain-fatin, atu inimigu labele nota katak ema barak mak liu,” nia haktuir.
Tuir Provedór, ain-le’ut ne’e simboliza unidade, sakrifísiu no hadomi rai. Jerasaun bele ketak, luta bele la hanesan maibé hadomi rai no hadomi povu ida-ne’e hanesan.
“Iha Aileu no Ermera, Makasae ko’alia Tetun lancar loos, Fatuluku mós ko’alia Mambae lancar loos. Sira la kestiona Lorosa’e ka Loromonu, sira hatudu katak timoroan hadomi rai ida-ne’e,” nia subliña.
Tanba ne’e, Virgílio husu ba partisipante sira atu lori la’ós de’it memória vizuál maibé memória istórika no valór servidór Estadu nian.
“La’o lalika haka’as-an demais, tenke tulun malu hanesan sira uluk iha ai-laran. Kuandu ema tiru kona, kilat tenke soe ba kotuk atu maluk kontinua luta. Isin bele mate maibé luta kontinua,” nia tenik.
Jornada nu’udar aula istória moris
Iha fatin hanesan, Prezidente Autoridade Munisípiu Ermera, José da Costa Gomes, hateten, jornada ne’e la’ós atividade la’o ain de’it, maibé aula istória moris ida.
“Ain-fatin sira ne’ebé ita liu la’ós de’it dalan iha mapa. Sira mak prova ba sofrimentu, korajen no esperansa,” nia hato’o.
Jornada ne’e husi Mertutu, Abrigu Hatula/Apido, Mribali, Nunutali, Lulilau, Tidir, Foho Hituria, Ai-Ceu, Loblala, Ersoi, Nino Konis Santana iha Rai Lori, Bugasa no Kaisa – Postal Gleno Laloran Tasi, molok enserra iha sentru Glenu.
Autoridade Minisipál ne’e husu ba partisipante sira atu transforma valór rezisténsia sai responsabilidade, agora istória iha Bribali, Nunutali, Lulilau, Tidir, Foho Hituria no fatin sira seluk tenke sai patrimóniu moris ba jerasaun ohin no futuru.
“Servisu ho onestidade, rejeita korrupsaun, proteje unidade, ajuda ema vulnerável no tau interese nasionál a’as liu interrese pesoál,” nia reforsa.
Mudansa mentalidade ba funsionáriu públiku
Nune’e mós, Prezidente Komisáun Funsaun Públika (KFP), Agustinho Letêncio de Deus, konsidera jornada la’o tuir ain-fatin ne’e nu’udar formasaun karater no mudansa mentalidade ba funsionáriu públiku sira.
“Ohin ita la’o tuir fali ain-fatin Komandante Nino Konis Santana, Komandante Xanana no komandante lubuk ida atu rona husi eroi vivu sira-nia istória,” nia katak.
Desizaun KFP lori funsionáriu sira partisipa atu kompreende oinsá administrasaun públika la’o iha tempu rezisténsia.
“Importante husi desizaun ne’ebé KFP foti ne’e atu funsionáriu rona oinsá tempu uluk administrasaun públika la’o, oinsá iha tempu rezisténsia administrasaun públika sempre la’o nafatin,” nia hatutan.
Iha jornada ne’e la’ós rona de’it istória funu nian, maibé mós oinsá Komandante sira iha ai-laran fó orden mai to’o vila, oinsá sira hakerek mensajen ba komunidade no orienta funu no administrasaun públika ho maneira funu nian.
“Buat importante ne’ebé atu apreende iha jornada ne’e mak oinsá organiza an atinje objetivu ida, se la ukun-an mate. Objetivu prinsipál mak oinsá servi komunidade ho di’ak no ho kualidade,” nia subliña.
Prezidente KFP kompara entre pasadu no agora, sira ne’ebé halo funu no forma administrasaun públika uluk ho ema uitoan maibé metin no forte. Ohin loron ho funsionáriu públiku barak maibé públiku sei preokupa kona-ba atendimentu.
“Tanba ne’e, jornada ne’e atu funsionáriu apreende no muda hanoin. Jornada la’o ain ne’e hanesan formasaun karakter, muda mentalidade, aprende husi eroi sira. Nune’e funsionáriu sira ne’ebé mak la’o tuir ain fatin sei hetan sertifikadu ne’ebé sai rekoñesimentu ba prosesu promosaun antiguidade nian ho rekoñesimentu oras 40 ba formasaun,” nia dehan.
Jornalista : Natalino Costa
Editora : Julia Chatarina

