UNICEF-INETL lansa relatóriu-plataforma índise risku klimátika ba labarik sira

DILI, 23 Setembru 2026 (TATOLI)—Fundu Nasaun Unida nian ba Labarik sira (UNICEF)hamutuk ho Ministeriu Finansa liuhusi Institutu Nasionál Estatistika Timor-Leste halo lansamentu ofisiál ba relatóriu no plataforma índise risku klimátika ba labarik sira iha Timor-Leste.
“Haksolok tebes ha’u hamutuk ho ita-boot sira ohin hodi lansa Índise Risku Klimátika ba Labarik Timor-Leste–Relatóriu no Portál Modelu Risku Dezastre nian. Ida-ne’e marka pasu importante ida iha ami nia esforsu koletivu sira atu proteje labarik sira husi xoke no dezastre sira-ne’ebé relasiona ho klima. Portál ne’e fó mai ita hanoin esensiál kona-ba iha ne’ebé mak risku sira aas liu, labarik sira-ne’ebé mak vulnerável liu, no iha ne’ebé mak presiza asaun no investimentu urjente liu,” Reprezentante UNICEF, Patrizia DiGiovanni, hateten iha nia diskursu iha salaun Kofi Anan, Kaikoli, ohin.
UNICEF determina ona katak krize klimátika hanesan krize direitu labarik nian, tanba ida-ne’e afeta kuaze dimensaun hotu-hotu husi labarik ida-nia moris saúde no nutrisaun, asesu ba bee-moos, abilidade atu tuir eskola, protesaun no seguransa ba sira-nia uma no komunidade.
“Foin lalais ne’e, UNICEF fó sai relatóriu globál kona-ba risku klimátiku labarik nian, ne’ebé fornese imajen detallu kona-ba perigu klimátiku ne’ebé labarik sira hasoru to’o ohin loron no vulnerabilidade sira ne’ebé determina sira-nia abilidade atu hasoru. Deskobrimentu sira-ne’e alarmante. Kuaze labarik hotu-hotu iha mundu hetan espozisaun ba pelumenus perigu klimátiku boot ida (1) no liu millaun haat (4) hasoru ameasa ne’ebé mak sobrepoin malu,” nia dehan.
Nia afirma, relatóriu globál mós hato’o mensajen krusiál ida espozisaun ba perigu mesak la determina labarik ida-nia nivel risku. Risku aumenta bainhira perigu klimátiku ida to’o ba labarik ida ne’ebé esperiénsia daudaun ona kiak ka má-nutrisaun ka ida-ne’ebé laiha asesu konfiável ba servisu esensiál sira.
“Rai-maran ne’ebé hanesan sei la afeta labarik hotu-hotu ho maneira ne’ebé hanesan. Labarik ida-ne’ebé hela iha uma-kain ho servisu ne’ebé seguru hetan protesaun di’ak liu. Labarik ida ne’ebé afetadu ona husi má nutrisaun, pobreza, defisiénsia ka asesu fraku ba servisu esensiál sira iha rekursu uitoan liu atu tahan xoke. Tanba ne’e mak asaun klimátika tenke hamenus dezigualdade no hametin sistema sira-ne’ebé labarik sira depende ba,” nia dehan.
Deskobrimentu globál sira iha implikasaun kle’an ba Timor-Leste. Labarik sira iha nasaun tomak hasoru espozisaun ne’ebé aumenta ba rai-maran, inundasaun, manas maka’as no tempestade tropikál sira, signifika katak eventu klimátiku boot ida bele afeta parte barak iha nasaun ne’e dala ida de’it. Izolamentu jeográfiku no lakuna iha servisu esensiál sira bele limita liután komunidade sira-nia abilidade atu responde no rekupera.
Ba Estadu Dezenvolvimentu Illa Ki’ik joven hanesan TL, risku hirak ne’e la dook. Sira afeta ona bee ne’ebé família sira bele asesu, ai-han ne’ebé sira bele produz no bele sosa, eskola sira ne’ebé labarik sira bele tuir, no servisu saúde no nutrisaun ne’ebé sira presiza,” nia hateten.
Nia haktuir katak, iha Timor-Leste, 45% husi labarik sira ho tinan lima mai kraik mak ladun di’ak. Udan-been ne’ebé menus, lakon ai-horis, folin ai-han ne’ebé sa’e, bee ne’ebé la seguru no espozisaun boot liu ba moras bele halo aat liután fatór oioin ne’ebé hamosu má nutrisaun.
Falta bee bele signifika katak família ida laiha bee seguru ba sira-nia oan sira no katak labarik-feto sira sei gasta tempu barak liu atu halibur bee no tempu uitoan liu atu aprende. Ida-ne’e bele aumenta risku ba moras diarreia no fó presaun adisionál ba fasilidade saúde sira no eskola sira.
“Labarik sira ho defisiénsia, labarik sira iha komunidade remota sira, labarik-feto adolexente sira no labarik sira-ne’ebé moris ona iha ki’ak nia laran sei hetan impaktu sira-ne’e maka’as liu. Perigu klimátiku sira tanba ne’e afeta labarik sira liuhusi dalan lidun ida. Sira-nia impaktu sira taka malu no reforsa malu. Projesaun atuál sira indika katak kondisaun El Niño bele hamenus udan-been sazonál iha Timor-Leste entre Novembru 2026 no Abril 2027, halo lansamentu portál ida-ne’e sai momentu ida ne’ebé partikularmente krítiku atu prepara ita-nia an no ita-nia komunidade sira,” nia sublina.
Eventu El Niño anteriór sira mós afeta ona produsaun batar no hare, disponibilidade ai-han uma kain nian no meiu subsisténsia. Durante eventu El Niño 2023, udan-been mak relata liu 30% menus husi normál, kontribui ba kondisaun rai-maran iha parte boot nasaun nian. Maibé, alerta sedu ida labele sai hanesan predisaun ida kona-ba terus.
“Ezemplu, dadus ne’ebé nia rai bele ajuda informa desizaun sira kona-ba iha ne’ebé hanesan presiza hametin sistema no fornesimentu bee nian, servisu saúde no nutrisaun tenke aumenta preparasaun no vijilánsia, eskola sira presiza planu bee, saneamentu no kontinuidade ne’ebé reziliente ba klima. Protesaun sosiál ne’ebé responde ba xoke bele ajuda família vulnerável sira proteje labarik sira-nia dieta, saúde no edukasaun, iha ne’ebé mensajen preparasaun no envolvimentu komunidade presiza to’o uluk,” nia dehan.
Prezidente INETL, Elias dos Santos, hateten, Institutu Nasionál Estatístika (INETL) hamutuk ho Ministériu Finansa, UNICEF no parseiru relevante sira, prepara publikasaun relatóriu no dadus kona-ba mudansa klimátika liuliu risku no vulnerabilidade ne’ebé afeta populasaun iha Timor-Leste.
“Relatóriu ne’ebé finaliza iha fulan Juñu, sei sai baze importante ba instituisaun públika sira atu komprende situasaun populasaun no risku ne’ebé iha, inklui diferensa entre área urbana no rurál,” nia dehan.
Nia subliña, dadus estatístika tenke atualizadu no fasil asesu ba ministériu no instituisaun relevante sira, atu bele uza nu’udar baze ba planeamentu, dezenvolvimentu polítika públika no alokasaun orsamentu.
Dadus ne’e sei aprezenta iha forma diferensa hanesan mapa, gráfiku, tabela no visualizasaun seluk, depende ba nesesidade utilizadór sira. Ho forma ne’e, ministériu no instituisaun sira bele uza dadus atu identifika prioridade no planeia programa no projetu.
INETL konsidera diferensa entre área urbana no rural nu’udar aspetu importante ida iha análize dadus liuliu iha relasaun ho distribuisaun orsamentu no asesu populasaun ba fasilidade no servisu básiku. Tuir planeamentu tenke bazeia ba dadus ne’ebé loos no atualizadu, tanba dadus ne’e sai referénsia importante ba Governu iha prosesu planeamentu, preparasaun orsamentu no implementasaun programa dezenvolvimentu.
“Institutu ne’e mos kontinua fó atensaun ba dezenvolvimentu kapasidade rekursu umanu no sistema dadus, atu garante katak prosesu kolekta, análize no publikasaun estatístika bele lao ho di’ak no responde ba nesesidade nasaun,” nia dehan.
Jornalista : Felicidade Ximenes
Editór : Cancio Ximenes

