Komité Nasionál Revizaun halo konsulta públiku ho CCLN atu revee artigu balun iha Konstituisaun RDTL
DILI, 24 Setembru 2026 (TATOLI)—Komité Nasionál Revizaun (CNR) Konstituisaun RDTL 2002, hahú halo konsultasaun públiku ho Konsellu Kombatente Libertasaun Nasionál (CCLN) ho objetivu atu halo revizaun ba artigu balun Konstituisaun RDTL no muda sistema semi-prezidensiál ba prezidensialista.
Revizaun ne’e sira halo bazeia ba artigu 154 iha KRDTL ne’ebé define kona-ba “Inisiativa no tempu halo revizaun ba konstituisaun RDTL nian bainhira liu ona tinan neen (6)”.
Prezidente Komité Nasionál Revizaun, Lucas Soares “Colibere”, hateten katak objetivu halo revizaun ne’e tanba ita voluntariamente patriotizmu no nasionalizmu mak tenke a’as, entaun konstituisaun ne’e lei inan ba ema hotu hodi haree hamutuk Timor-Leste nia situasaun, salva nasaun no transforma moris di’ak povu nian, nune’e dalan úniku tenke revee K-RDTL.
“Konstituisaun bele di’ak hela maibé ida implementadór mak latuir dalan ne’ebé iha ho ida-idak nia ego, interese polítiku boot liu duké interese povu nian,” Prezidente CNR ne’e relata ba jornalista sira iha salaun MAKLN, Komoro, ohin.
Dirijente ne’e afirma katak revizaun ne’e rasik la’ós halo mudansa ba KRDTL, maibé atu revee, tanba ne’e sira presiza partisipasaun hanoin husi entidade hotu-hotu, tanba ne’e la’ós iha intensaun ba interese partidu maibé interese povu Timor-Leste.
Revizaun ne’ebé sira presiza revee halo mak kona-ba separasaun poder ka kna’ar Prezidente Repúblika nian no iha mós lei seluk.
Artigu 69.º, ne’ebé ko’alia kona-ba prinsípiu separasaun podér: “Órgãos soberania sira, iha sira-nia relasaun entre sira no iha ezekusaun sira-nia funsaun, tenke observa prinsípiu separasaun no interdependénsia podér sira-ne’ebé estabelese iha Konstituisaun.”
Artigu 74.º – Prezidente da Repúblika: define Prezidente Repúblika nu’udar Xefe Estadu no reprezenta Repúblika Demokrátika Timor-Leste.
Artigu 85.º – Kompeténsia rasik: lista podér/kompeténsia ne’ebé Prezidente Repúblika hala’o rasik, hanesan promulga lei, veto diploma lejislativu, nomeia Primeiru-Ministru, no kompeténsia seluk
Artigu 86.º – Kompeténsia kona-ba órgaun seluk: regula knaar Prezidente nian relasiona ho Parlamentu Nasionál, Konsellu Estadu, eleisaun, no órgaun soberania seluk
Nune’e, nia hatutan, sira mós sei halo mudansa ba sistema semi-prezidensiál ba prezidensialista, maibé karik durante konsultasaun públiku mak povu la aseita, entaun sira sei kontinua mantein, tanba husi povu mak deside, sira hein organiza de’it.
“Ami hakarak ukun ne’e tun to’o kraik entaun sistema ita tenke muda ba prezidensialista. Maibé preaiza konsulta ho povu tanba sira mak deside, hafoin hato’o ba PN ne’ebé iha kompeténsia tomak atu halo revizaun ka lae,” nia dehan.
Maibé, nia esplika, prosesu hotu sei liuhusi votu rua, maka votu populár (referendu) no votu husi Parlamentu Nasionál. Krik PN la aseita entaun ita sei uza alternativa seluk mak votu populár, maibé ha’u hanoin ida-ne’e la presiza ida tanba sei gasta fundu barak ba preparasaun hotu.
“Atividade ne’e ita halo bazeia ba PN ne’ebé inisía tiha ona iha loron 03 fulan-Dezembru 2025, entaun KNR halo de’it ninia kna’ar konsultasaun públiku ba entidade hotu, tanba fulan-Outobru sira tenke ramata ona prosesu konsultasaun hodi kontinua submete ba PN,” nai dehan.
Antes atu halo konsultasaun ho entidade hotu-hotu, sira halo ona aprezentasaun ho Parlamentu Nasionál, Prezidente Repúblika, Governu no Tribunál Rekursu, nune’e agora iha faze konsultasaun, tanba ne’e sira hahú halo konsultasaun uluk husi CCLN.
“Veteranu liuhusi CCLN mak riin ba nasaun no na’in ba nasaun, tanba ne’e Komité Nasionál Revizaun Konstituisaun RDTL 2002, halo konsultasaun públika katak buat ruma ne’ebé mak presiza hadi’a no mantein ba KRDTL,” nia hateten.
Jornalista : Alexandra da Costa
Editór : Cancio Ximenes
