Top

TL-UE hametin diálogu atu moderniza finansa públika no aselera transformasaun dijitál

Governu no UE hametin diálogu atu moderniza finansa públikas no aselera transformasaun dijitál, iha salaun auditória Kay Rala iha Ministériu Finansas Aitarak laran, kinta (24/09). Imajen Tatoli/Afonso do Rosário.

DILI, 24 Setembru 2026 (TATOLI)—Ministériu Finansa (MF) no União Europeia (UE) hametin diálogu polítiku iha nível aas kona-ba reforma jestaun finansa públika no transformasaun dijitál, ho objetivu atu avalia progresu ne’ebé atinje ona, identifika dezafiu sira-ne’ebé eziste no define prioridade sira ba Administrasaun Públika ne’ebé efisiente, transparente no moderna liután.

Enkontru ne’e ho objetivu atu analiza hamutuk progresu reforma sira no identifika medida sira atu hametin jestaun finansa públika no aselera transformasaun dijitál iha nasaun.

Ministra Finansa, Santina Cardoso, hateten diálogu ne’e sai oportunidade atu haree fila-fali progresu ne’ebé atinje ona, diskute dezafiu sira, identifika solusaun prátika no konkorda asaun prioritária sira ba futuru.

Nia konsidera diálogu polítiku nu’udar komponente sentrál husi apoiu UE nian, tanba kria espasu ba interasaun aberta no konstrutiva, ho fó atensaun nafatin ba reforma sira no objetivu komún.

“Tanba ne’e, agradese, UE ba apoiu kontínuu, no subliña katak agora UE mak parseiru dezenvolvimentu ida de’it ne’ebé disponibiliza apoiu orsamentál direta ba Timor-Leste, liuliu kooperasaun iha área sira hanesan nutrisaun, justisa, eletrónika no agrofloresta,” Ministra Finansa relata iha Salaun auditóriu MF Aitarak laran, kuarta ne’e.

Tuir nia, programa UE sira iha tinan sira liubá kontribui atu hametin jestaun finansa públika, hadi’a nutrisaun no suporta desentralizasaun. Nune’e mekanizmu apoiu orsamentál direta tau Governu iha lideransa reforma sira no uza sistema nasionál sira, hodi asegura katak atividade sira-ne’ebé hetan apoiu fó benefísiu ba populasaun.

“Mekanizmu ne’e kombina parcela fixa no parcela variável. Parcela fixa liga ho progresu jerál no estabilidade implementasaun, enkuantu parcela variável funsiona nu’udar insentivu ba realizasaun reforma espesífika sira ho prazu ne’ebé define ona,” nia esplika.

Hafoin rezultadu sira hetan validasaun, fundu sira sei dezembolsa diretamente ba Governu no integra iha sistema finansiamentu nasionál, hodi permite fleksibilidade boot liután no kontribui ba situasaun fiskál Estadu.

“Programa apoiu ba jestaun finansas públika iha durasaun tinan tolu no iha valór potensiál millaun euro sia (9), ne’ebé destina atu hadi’a efisiénsia, transparénsia, sustentabilidade no ekuidade iha siklu orsamentál tomak,” nia hateten.

Programa ne’e mós apoia dijitalizasaun no utilizasaun segura husi servisu governasaun eletrónika, ho atensaun espesial ba feto sira no grupu vulnerável sira.

Aleinde inaugurasaun kabo fibra ótika no progresu iha dijitalizasaun servisu fiskál sira kria oportunidade atu hadi’a konektividade no hametin integrasaun rejionál.

“Maibé, ida-ne’e mos presiza hametin servisu públiku dijitál sira. Nia subliña nesesidade atu aumenta asesu ba servisu dijitál, hadi’a transparénsia, simplifika prosedimentu no hametin seguransa dijitál,” nia ko’alia.

Iha 2025, dezembolsu dahuluk husi parcela fixa no katak avaliasaun abrangente ida foin lalais ne’e ramata ona ba dezembolsu daruak, ne’ebé sei inklui parcela fixa no parcela variável. Diálogu sei konsentra ba rezultadu sira iha 2025, posibilidade atu kumpre meta sira iha 2026 no preparasaun meta sira ba 2027.

“Husu ba parseiru dezenvolvimentu sira atu konsidera prinsípiu apoiu orsamentál bazeia ba rezultadu iha modalidade kooperasaun sira iha futuru. Nia defende utilizasaun boot liután ba sistema nasionál sira no abordagem ne’ebé lidera husi nasaun,” nia hateten.

Nia mós lembra prinsípiu sira husi Deklarasaun Paris kona-ba Efikásia Ajuda, ne’ebé promove apropriasaaun nasionál no utilizasaun sistema husi nasaun parseira sira.

Iha nia intervensaun, Embaixadór Uniaun Europeia iha Timor-Leste, Thorsten Bargfrede hateten katak diálogu ne’e akontese iha momentu importante ba Timor-Leste, ne’ebé avansa simultaneamente iha reforma jestaun finansa públika no dijitalizasaun instituisaun públika.

Tuir diplomata ne’e, área rua ne’e iha ligasaun malu no importante atu hametin instituisaun Estadu nian no hadi’a prestasaun servisu ba sidadaun sira.

“Diálogu ne’e fó oportunidade ba ita atu analiza hamutuk progresu ne’ebé atinje ona, dezafiu sira-ne’ebé sei eziste no área sira-ne’ebé ita presiza konsentra esforsu iha períodu tuir mai,” nia hateten.

Diskusaun sira abranje área estratéjika sira hanesan jestaun finansa públikas, polítika jestaun finanseira no dijitál, transparénsia no fiskalizasaun orsamentu, ezekusaun orsamentál no modelu foun elaborasaun orsamentu bazeia ba polítika.

Embaixadór salienta katak apoiu orsamentál husi UE liga ho indikadór dezempeñu no reforma sira-ne’ebé konkorda ho Governu. Ida-ne’e permite atu avalia hamutuk rezultadu sira no medida sira-ne’ebé presiza atu kumpre kompromisu sira ne’ebé estabelese ona.

PADIT-TL mak parceria ida ne’ebé destina atu apoia modernizasaun sistema jestaun finansa públika no transformasaun dijitál instituisaun públika.

“Programa ne’e iha finansiamentu totál millaun euro 12, ne’ebé millaun euro sia (9) ba apoiu orsamentál no millaun euro tolu (3) ba governasaun eletrónika no literasia dijitál,” bia hateten.

Orgaun diplomata ne’e subliña katak ligasaun entre sistema públiku fiskál, alfândega, kontratasaun públika no jestaun rekursu umanu bele permite Governu uza informasaun ho di’ak liután, hametin responsabilizasaun no hadi’a prosesu foti desizaun.

Nia hatutan, hanesan mós projetu dalan ba dijitál, ne’ebé implementa husi PNUD ho apoiu UE. Projetu ne’e kontribui atu harii baze ba ekosistema transformasaun dijitál iha Timor-Leste, liuhusi kombinasaun infraestrutura, lejislasaun, hametin instituisaun no dezenvolvimentu kapasidade.

“UE prevee mós atu aumenta apoiu liuhusi programa justisa eletrónika, ne’ebé sei implementa hamutuk ho Portugál, Lituánia no Itália, ho objetivu atu dijitaliza sistema justisa,” nia dehan.

Tuir Bargfrede, apoiu orsamentál mak instrumentu ida-ne’ebé akompaña no sustenta reforma nasionál sira, hametin diálogu polítiku no ajuda transforma prioridade estratéjika sira sai rezultadu konkretu.

Nia identifika prinsípiu orientadór tolu iha asaun UE nian: apropriassaun nasionál, koerénsia no inkluzaun, no responsabilizasaun.

Diplomata ne’e rekoñese progresu signifikativu sira, maibé mós hatudu dezafiu sira-ne’ebé relasiona ho ezekusaun orsamentál, transparénsia, responsabilizasaun, koordenasaun institusionál no utilizasaun efetiva husi ferramenta dijitál sira.

Enkuantu, diálogu polítiku iha nível aas dahuluk ne’ebé hala’o iha ámbitu Parseria ba Jestaun Finansa Públika no Transisaun Dijitál iha Timor-Leste (PADIT-TL), hala’o ohin iha auditóriu Ministériu Finansa Díli. Enkontru ne’e marka reprezentante Governu, UE, korpu diplomátiku, parseiru dezenvolvimentu, organizasaun sosiedade sivíl no instituisaun sira seluk.

Jornalista : Alexandra da Costa

Editór        : Cancio Ximenes

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!