Filozofia edukasaun iha Palaban, Signifika saida edukasaun ba ita?

OEKUSI, 24 Setembru 2026 (TATOLI) – Laloran tasi hasee rai-henek mutin. Oras tuku 12h00 iha Palaban, Oekusi, Timor-Leste. Ha’u buka deskobre sidade nia furak ho ha’u-nia versaun rasik. Loron-manas nia si’ak la hapara ha’u-nia hakat no kuriozidade, husi salaun Palaban hakat ba tasi-ibun.

Iha luron-boot sidade nian, iha Avenida Santo António Palaban, tum-tum halai ba mai buka pasajeiru. Ha’u-nia oklu metan, taka iha matan. Tais bobar iha kakorok, ha’u la’o tuir ha’u-nia vontade no konsiénsia rasik iha rai-ketan ne’e nia leet.

Iha kada hakat no la’o sira, husi luron-boot ne’ebé manas no nakonu ho movimentu ne’e, pasu sira lori kedas ha’u tama ba mundu filozófiku ida: la’o no la’o, ha’u ‘hasoru’ Aristóteles, Nelson Mandela, Paulo Freire, Malala Yousafzai no seluktan ho espontanea. Sira-nia hanoin no liafuan ho nia kbiit rasik dada ha’u-nia atensaun, nu’udar aventureiru iha loron ne’e.

Ho tinta akriliku hakerek iha baki-lolon monok Eskola Cafe, pensamentu no filozofia sira-ne’e la’ós de’it tinta baibain, maibé “tinta osan-mean” ne’ebé fanun isin no klamar.

Aristóteles ‘ko’alia’ kona-ba Fuan no Kakutak: “Eduka hanoin lahó eduka fuan la’ós edukasaun”. Liafuan ne’e halo ha’u refleta katak kuandu ema ida nia kakutak matenek de’it (iha koñesimentu aas) maibé nia fuan-mamuk (la iha liman-badaen morál, laran-di’ak, no empatia), edukasaun ne’e sei la konsege forma ser umanu ne’ebé loos. Edukasaun ne’ebé loos tenke hakaben entre kakutak matenek no fuan ne’ebé moris atu liberta ema.

No, Nelson Mandela ‘ko’alia’ kona-ba Arma Mudansa nian. Nia afirma katak “Edukasaun no hanorin maka arma sira ne’ebé maka’as liu ne’ebé ita bele uza atu muda mundu”. Fraze ne’e lori sentidu ida kona-ba oinsá kbiit husi matenek bele transforma realidade moris nian.

Sasin husi natureza no Palaban

Reflesaun sira-ne’e la hela de’it iha hanoin, maibé moris sein barullu hamutuk ho natureza ne’ebé hale’u fatin ne’e. Foho Kutete, Leolbata, no Paeneno ne’ebé hamriik iha sentru leste rai-ketan (Oekusi/Timor-Leste) la’ós de’it haklaken nia sagradu (lulik), maibé sai sasin ‘nonok’ oinsá edukasaun hatudu nia kbiit ba Oekusi-oan no timoroan sira.

Iha luron-boot Palaban nia ninin, Paulo Freire nia pensamentu hakerek mós iha parede eskola nian nune’e, “Edukasaun la transforma mundu. Edukasaun muda ema. Ema transforma mundu”. Ho limitasaun iha kompriensaun, ha’u intende katak:

• Edukasaun nu’udar dalan ba ema nia kakutak no fuan: Edukasaun mesak labele book aan rasik, maibé nia iha kbiit hodi forma, loke hanoin, haburas konsiénsia, no dada sai kbiit ne’ebé subar iha ema ida-idak nia laran.
• Ajente ba Mudansa: Mundu ne’ebé di’ak no justu la mosu de’it husi livru, maibé tanba iha ema (sidadaun, estudante, mestre, no labarik sira) ne’ebé simu ona edukasaun, troka sira-nia hanoin no hahalok hodi hakat ba oin halo mudansa.

Entre tasi-ibun ho rai-henek mutin furak no luron, loron ohin (24/09) hanorin ha’u lisaun boot moris nian husi hanoin-na’in famozu, no vizionáriu ba edukasaun sira. Eskola Cafe la’ós de’it edifísiu maten ida basá pinta mós ho liafuan husi Malala Yousafzai dehan, “Livru ida, kaneta ida, labarik ida no mestre ida bele muda mundu” – ho interpretasaun katak investe iha edukasaun no fó oportunidade ba labarik ida-idak mak dalan atu transforma sosiedade.

Iha uma-matenek (eskola) nia lolon ne’ebé nakfila sai biblioteka no laboratória moris ida iha tasi-ibun Palaban nian, ha’u haree manorin no estudante sira estuda, no iha luron-ninin sira la’o fila ba uma ho kadernu no lapizera iha liman.

Husik hela lia-menon sira-ne’e iha parede eskola nia lolon, hodi hametin fali paseiu filozófiku ohin nian: iha parede eskola Cafe Palaban, liafuan furak sira hakerek hela “Silénsiu tulun iha konstrusaun ita-nia hanoin no atitude sira, orienta ita atu tuir ita-nia fuan”;“Edukasaun loloos maka ida-ne’ebé ba hasoru labarik hodi hetan sira-nia libertasaun” – Maria Montessori, ““Iha konstrusaun ba ita-nia koñesimentu, livru sira maka tijolu sira no mestre sira maka pedreiru sira”.

Habadak lia, kombinasaun husi silénsiu, libertasaun, no konstrusaun hatudu katak edukasaun mak prosesu sagradu ida: husi laran ne’ebé hakmatek, ba mestre ne’ebé harii fatin hodi liberta labarik nia kakutak no fuan.

Ohin, husi paseiu iha tasi-ibun Palaban, Oekusi, ha’u aprende katak edukasaun ne’ebé loos tenke haburas matenek iha kakutak no laran-di’ak iha fuan, hodi nune’e ema bele sai ajente ne’ebé muda mundu ba di’ak.

Kontinua…

TATOLI