UNICEF-MS hametin Roteiru Nasionál ba Saneamentu no Ijiene

DILI, 01 Outubru 2026 (TATOLI)—Fundu Nasaun Unida ba Labarik (UNICEF-sigla ingleza) apoia Governu Timor-Leste liuhusi Ministériu Saúde iha dezenvolvimentu Roteiru Nasionál ba Saneamentu no Ijiene, atu hametin koordenasaun intersetoriál, sustentabilidade no asesu ekuitativu ba servisu saneamentu no ijiene ba populasaun tomak.
Reprezentante UNICEF iha Timor-Leste, Patrizia DiGiovanni, hateten katak workshop ne’e sai etapa importante ida hodi kontinua esforsu nasionál atu asegura asesu ekuitativu no sustentável ba servisu saneamentu.
“Workshop ida-ne’e etapa importante ida ba kontinuasaun esforsu hodi asegura asesu ekuitativu no sustentável ba servisu saneamentu ba ema hotu. UNICEF apresia Governu Timor-Leste nia lideransa no kompromisu hodi avansa setór ba bee, saneamentu no ijiene, no rekoñese kontribuisaun importante husi parte interesada hotu ba roteiru ida-ne’e,” Patrizia DiGiovanni dehan iha Tower Fatuhada, Dili, Kinta ne’e.
Nia hateten katak asesu ba saneamentu seguru nu’udár direitu umanu fundamentál no mós motór importante ba dezenvolvimentu nasionál, tanba sistema saneamentu efetivu bele hamenus moras, hadi’a sobrevivénsia no nutrisaun infantil, hasa’e rezultadu edukativu, proteje ambiente no aumenta produtividade ekonómika.
“Ba labarik sira, partikularmente asesu ba saneamentu adekuadu mak importante tebes ba sira-nia saúde, dignidade, seguransa no moris-di’ak,” nia afirma.
Nia relata, maski Timor-Leste halo ona progresu iha aumenta asesu ba servisu saneamentu durante tinan barak, dezafiu sira sei nafatin eziste no presiza investimentu, kapasidade institusionál ne’ebé forte, koordenasaun efetiva no vizaun tempu naruk.
“Maski Timor-Leste halo ona progresu signifikativu iha aumenta asesu ba servisu saneamentu durante tinan barak, dezafiu importante balun sei iha nafatin, ne’ebé presiza investimentu, kapasidade institusionál ne’ebé forte, koordenasaun efetiva, vizaun tempu naruk ida-ne’ebé klaru. Roteiru saneamentu no ijiene ne’e fó vizaun ida hanesan ne’e,” nia hateten.
Patrizia hatutan katak UNICEF sei kontinua apoia dezenvolvimentu roteiru ne’e bazeia ba evidénsia, liuhusi rezultadu avaliasaun no análize kona-ba kondisaun saneamentu no ijiene iha área urbana no rurál.
Relatóriu prelimináriu ne’ebé dezenvolve hosi UNICEF nia konsultor identifika prioridade, dezafiu no oportunidade sira-ne’ebé bele ajuda haforsa polítika no fó enkuadramentu komún ba parte interesada sira. Roteiru ne’e presiza hametin sentidu na’in no lideransa iha nivel nasionál, ho estratéjia ne’ebé aliña ho prioridade Governu nian.
“Saneamentu la’ós de’it kona-ba kestaun infraestrutura, maibé presiza aprosimasaun komprensiva no koordenasaun di’ak. Ne’e inklui instituisaun sira, orsamentu, prestasaun servisu, mudansa hahalok, protesaun ambientál no inkluzaun sosial. Investimentu iha saneamentu, liuliu ba labarik sira no jerasaun sira tuirmai, mak investimentu ba ema no ba futuru nasaun nian,” nia dehan.
UNICEF apoia inisiativa ida-ne’e tanba investe iha saneamentu, prinsipalmente, katak investe ba ema, liliu ba labarik no jerasaun sira tuirmai.
Iha fatin hanesan, Vise-Ministru Fortalesimentu Institusionál Saúde, José dos Reis Magno, hateten katak workshop ne’e reprezenta momentu importante ida atu define diresaun ne’ebé klaru, realístiku no sustentável ba dezenvolvimentu setór saneamentu no ijiene iha Timor-Leste.
“Durante loron tolu nia laran, ita la mai hamutuk atu analiza de’it dokumentu idaidak. Ita halibur hamutuk atu halo kompromisu nasionál ida, define prioridade, klarifika responsabilidade no harii vizaun komún kona-ba futuru saneamentu no ijiene iha Timor-Leste,” Jose Reis do Magno afirma.
Nia informa Governu apresia kontribuisaun hosi instituisaun no parseiru sira hotu, liuliu Swedish Environmental Research Institute, UNICEF, parseiru dezenvolvimentu, autoridade munisípiu, organizasaun sosiedade sivíl, peritu tékniku no instituisaun relevante sira.
“Ita hotu nia partisipasaun hatudu katak saneamentu la’ós responsabilidade hosi instituisaun ida de’it ka setór ida de’it. Saneamentu presiza asaun hamutuk no koordenadu hosi ita hotu no sosiedade tomak,” nia hatutan.
José Magno tenik iha dékada rua liubá, Timor-Leste halo ona progresu importante iha área saneamentu no ijiene, inklui aumenta asesu ba servisu saneamentu báziku, hamenus pratika defekasaun iha fatin nakloke no hadi’a koñesimentu no pratika kona-ba ijiene. Maibé, bazeia ba dadus hosi Programa Monitorizasaun Konjunta (JMP), besik pursentu 7 hosi populasaun sei kontinua halo defekasaun iha fatin nakloke, enkuantu besik pursentu 27 seidauk iha asesu ba servisu saneamentu báziku.
Nia subliña katak númeru sira-ne’e la’ós de’it estatístika, maibé reprezenta família, labarik, eskola, komunidade no ema idaidak ne’ebé bele hasoru risku moras, kontaminasaun ambientál no kondisaun ne’ebé afeta dignidade no kualidade moris.
“Tanba ne’e, tenke konsiente no kompriende katak saneamentu la’ós de’it kestaun infraestrutura. Saneamentu nu’udár problema kona-ba saúde públika, dignidade umana, protesaun ambientál, edukasaun, dezenvolvimentu ekonómiku no sustentabilidade nasionál,” nia hateten.
Prosesu avaliasaun ba roteiru nasionál identifika ona área prioridade balun, inklui dezenvolvimentu sistema saneamentu ne’ebé reziliente ba mudansa klimátika, jestaun programa, finansiamentu sustentável, hadi’a sistema monitorizasaun no promosaun hahalok ijiene ne’ebé apropriadu.
Nesesidade atu fó atensaun espesífika ba eskola no unidade saúde sira, hodi asegura disponibilidade bee seguru, fasilidade sanitária ne’ebé funsiona, fatin apropriadu ba fase liman no kondisaun ijiene ne’ebé di’ak.Tenke fó atensaun ba ijiene menstruasaun, atu asegura katak feto no labarik feto sira bele estuda, servisu no uza servisu públiku ho dignidade no seguransa.
Nia afirma intervensaun kona-ba bee, saneamentu no ijiene labele konsidera ketak-ketak, tanba área sira-ne’e iha ligasaun direta ho saúde, edukasaun, nutrisaun, protesaun ambientál, agrikultura, turizmu, dezenvolvimentu ekonómiku no reziliénsia ba mudansa klimátika. Tanba razaun ida-ne’e, koordenasaun intersetoriál tenke sai sentru hosi implementasaun Roteiru Nasionál.
José Magno hateten Ministériu Saúde mesak labele rezolve dezafiu hotu kona-ba saneamentu, tanba setor ne’e depende ba jestaun rekursu bee, dezenvolvimentu infraestrutura, ordenamentu territóriu, edukasaun, protesaun ambientál, agrikultura, turizmu, jestaun lixu, dezenvolvimentu munisípiu, finansiamentu públiku no partisipasaun komunidade.
“Tanba ne’e, ita presiza promove abordajen intersetoriál ne’ebé funsiona no efetivu. Ita presiza ministériu no instituisaun Governu sira servisu hamutuk ba objetivu komún ida,” nia tenik.
Nia akresenta munisípiu no komunidade tenke sai sentru iha implementasaun Roteiru Nasionál, tanba nesesidade saneamentu lahanesan entre munisípiu sira, ne’ebé iha diferensa jeográfika, ambientál, ekonómika, sosial no kulturál.
Roteiru Nasionál tenke define orientasaun komún, maibé tenke permite mós solusaun ne’ebé adapta ba realidade lokál. Munisípiu sira tenke sai parseiru sentrál iha implementasaun. Hanesan mós, komunidade sira mak tenke sai sentru hosi ita-nia intervensaun.
Nia katak infraestrutura ne’ebé konstrui ona maibé la uza ho loos, la mantein ka la adapta ba nesesidade komunidade, sei la fó rezultadu sustentável. Tanba ne’e, presiza kombina infraestrutura, mudansa hahalok, edukasaun, partisipasaun komunidade no sistema manutensaun.
José Magno reafirma kompromisu Ministériu Saúde atu kontinua promove lideransa iha área saúde públika no servisu hamutuk ho setor sira hotu. Lideransa labele servisu mesak. Lideransa signifika kna’ar atu koordena, atu fasilita, atu mobiliza no servisu hamutuk ho parseiru sira.
Nia relata katak Governu sei servisu hamutuk ho autoridade munisípiu, parseiru dezenvolvimentu, sosiedade sivíl, setór privadu, komunidade no parte interesada sira hotu atu transforma Roteiru Nasionál ba asaun konkretu. Susesu Roteiru ida-ne’e sei la sukat de’it hosi kualidade dokumentu final. Susesu sei sukat hosi nia kapasidade atu halo mudansa reál iha vida ema sira-nian.
Entretantu, workshop nasionál ba dezenvolvimentu roteiru saneamentu no ijiene ba Timor-Leste ne’e hala’o durante loron tolu, ho partisipasaun hosi ministériu sira, hanesan Ministériu Saúde, autoridade munisípiu, parseiru dezenvolvimentu, organizasaun sosiedade sivíl, peritu tékniku no instituisaun relevante sira.
Jornalista: Felicidade Ximenes
Editór: Xisto Freitas da Piedade

