Governu-K12N lansa Ofisialmente Memoriál Saudozu Sebastião Gomes iha Santa Krús

DILI, 02 Outubru 2026 (TATOLI)—Governu liuhusi Ministériu Asuntu Kombatente Libertasaun Nasionál (MAKLN) hamutuk ho Komité 12 Novembru (K12N) no família Saudozu Sebastião Gomes, Sesta ne’e, lansa ofisialmente Memoriál Saudozu Sebastião Gomes iha Semitériu Santa Krús.
Ministru Asuntu Kombatente Libertasaun Nasionál, Gil da Costa Monteiro “Oan Soru” hateten katak maski prosesu ne’e kle’ur, Governu, liuhusi Komité 12 de Novembru no família sira, halo análize hodi buka solusaun apropriada ba projetu ne’e.
“Prosesu ne’e kle’ur, maibé ami halo análize ida-ne’e ho di’ak no ikusmai fó solusaun, mudasaun Saudozu Sebastião Gomes nia restu mortál mai iha ne’e. Ida-ne’e mak vantajen ida,” Ministru Gil dehan.
Nia hatutan desizaun atu lori restu mortál Saudozu Sebastião Gomes mai iha monumentu ne’e halo liuhusi koordenasaun ho Komité 12 de Novembru no família, hodi evita sobu hotu estrutura ne’ebé eziste no mós konsidera kultura no memória istórika.
Nia hateten katak, ho mudansa ne’e, família no ema sira-ne’ebé partisipa iha rezisténsia bele presta omenajen ba Sebastião Gomes iha fatin ne’ebé prepara ona, enkuantu prosesu sira seluk kona-ba monumentu ne’e sei kontinua.
Ministru mós esplika katak implementasaun projetu ne’e envolve Fundo de Infraestrutura, no Ministériu halo akordu ho Komité 12 Novembru atu komité ne’e orienta implementasaun, inklui prosesu realokasaun restu mortál Sebastião Gomes.
Iha fatin hanesan, Prezidente Komité 12 Novembru, Gregório Saldanha, dehan ohin lansamentu dahuluk ba konstrusaun kampa rate Saudozu Sebastião Gomes nian.
“Ha’u hanoin katak maski iha ema ne’ebé konkorda no la konkorda, maibé bainhira desizaun foti ona, ita tenke kumpre desizaun ne’e. Ha’u fiar katak rekoñesimentu sei mai depoiz, bainhira obra ne’e ramata,” nia subliña.
Nia salienta katak obra ne’e nia fizikamente bele ki’ik, maibé nia valór istóriku no simbóliku boot loos. Tanba ne’e, ho servisu hamutuk, bele garante katak obra ne’e sei la’o ho di’ak.
Prezidente K12N esplika prosesu prazu ba obra ne’e badak tebes. Loron 31 Dezembru mak prazu ikus, no obra tenke ramata. Tanba kompañia ne’e iha esperiénsia iha konstrusaun kampu rate saudosu balun iha munisípiu, inklui fatin Jardín Santa Krús no mós iha obra sira ba veteranu iha munisípiu balun.
Nia dehan kompañia ne’e halo joint venture ho kompañia husi Portugál, Atelier e Escultor. Kompañia husi Portugal ne’e sei ajuda liuliu iha parte estátua, inklui parte meiu-korpu. Maibé, fóku prinsipál mak kualidade obra. Ne’ebé deside ona atu garante kualidade, no hotu tenke la’o tuir prinsípiu ida-ne’e.
“Ita espera katak iha 12 Novembru tinan ne’e ita bele halo inaugurasaun ba kampa rate ne’e,” nia espera.
Tuir kalendáriu antesipadu, iha 28 Outubru tinan ne’e sei halo atividade atu hasai restu mortál husi fatin atuál no tau temporariamente iha kapela, durante kalan bele halo orasaun no reza. Depoiz, konstrusaun sei kontinua no, antes 12 Novembru, restu mortál bele hatama fali ho maneira formál. Nunee, iha 12 Novembru, halo inaugurasaun.
“Ha’u husu ba kompañia Tiago Guterres nu’udár reprezentante, ne’ebé assume responsabilidade atu kumpre servisu ne’e. Responsabilidade ne’e importante atu obra bele la’o ho di’ak, ho kualidade, tuir oras no tuir prazu ne’ebé determina ona. Irmaun Fernando Soares, nu’udár tékniku ne’ebé durante tempu tomak ajuda Komité, ami husu atu nafatin fó apoiu tékniku, atu obra ne’ebé Komité organiza bele la’o ho di’ak,” Saldanha fó-hanoin.
Iha sorin seluk, Prezidente Autoridade Munisípiu Dili, Francisco dos Santos, prontu servisu hamutuk ho parte hotu hodi finaliza obra ne’e.
“Ha’u orgullu no nu’udár Autoridade Munisípiu Dili, mehi prontu kolabora hamutuk ba projetu ida-ne’e,” nia dehan.
Portantu, Moises Carvalho, nu’udár reprezentante família Saudozu Sebastião Gomes, hateten obra ne’e suportu husi Governu no Sekretariadu Estadu, liuhusi Comité 12 de Novembro, ne’ebé sira halo ona.
“Sira valoriza no fó fatin ba ami-nia Saudozu Sebastião Gomes nian. Ami konsidera ida-ne’e hanesan garantia boot tebes ba ami-nia família no ba maun-alin sira hotu-hotu. Ami konsidera katak ida-ne’e importante tebes,” nia agradese.
Aleinde ne’e, Diretór Kompañia SG Lda., Tiago Guterres, informa Kompañia Portugal hetan adjudikasaun atu dezenvolve Memoriál 12 Novembru. Enkuantu, Kompañia hosi Portugal, Atelier e Escultor, hetan adjudikasaun atu hala’o servisu konstrusaun no dezenvolvimentu Memoriál 12 Novembru.
Nia esplika, konfiansa ba kompañia ne’e mosu tanba esperiénsia no servisu sira-ne’ebé kompañia ne’e halo ona durante tinan hirak liubá.
Tékniku husi projetu ne’e hateten katak molok dezenvolve projetu, kompañia rona uluk ideia no sujestaun hosi komité, família no grupu sira ne’ebé iha relasaun ho memória no istória ne’e.
“Kompañia rona sujestaun hosi komité no família. Ideia sira-ne’e ami lori atu sai mehi no sai dezeñu, maibé tenke tau atensaun ne’ebé iha ona. Ami haree área ne’e tenta atu la estraga estrutura istórika ne’e. Projetu foun tenke sai hanesan pontu ida atu aumenta no valoriza,” nia esplika.
Nia hateten katak Memoriál 12 Novembru iha valor istóriku importante, no durante ne’e ema importante sira, inklui autoridade no reprezentante diplomátiku, mai vizita fatin ne’e. Tanba ne’e, inisiativa hosi komité, família no Governu atu hadi’a no valoriza fatin ne’e konsidera importante.
“Husi ami-nia parte hanesan tékniku, ami bele fó ideia ida-ne’ebé integra no bele fó valorizasaun ba istória ne’e, no mós ba téknika sira. Memoriál ne’e bele simples, maibé tenke halo ho kualidade, tanba ema sira sei mai vizita no haree,” nia dehan.
Tékniku ne’e mós esplika katak balun hosi materiál sei uza hosi rai-laran, maibé ba parte artístika, liuliu bronze, sei presiza materiál no esperiénsia espesífika tanba bronze uza atu halo bustu no elementu eskultóriku sira.
Nia hateten katak tanba família hakarak atu imajen no karakterístika hosi figura ne’ebé reprezenta Sebastião Gomes tenke apropriadu, presiza artista ho esperiénsia ne’ebé bele interpreta ho di’ak karakterístika hanesan oin, fuuk, matan-fukun no elementu sira seluk.
Projetu ne’e sei inklui mós plaka no elementu artístiku sira seluk, inklui fatuk no mármore, ne’ebé sei integra ho estrutura memorial.
Tiago dehan koordenasaun entre kompañia, komité no família konsidera hanesan parte importante iha dezenvolvimentu projetu. Ideia prinsipál sira mai hosi família, no kompañia sei transforma ideia hirak-ne’e sai dezeñu tékniku ne’ebé bele integra ho ezijénsia no identidade istórika.
“Família nia hakarak importante. Ami kria dezeñu hosi ideia família nian no halo atu bele integra ho projetu tomak. Tanba ne’e, ami sei halo tanke ida atu hatuur nia bee, hanesan reprezenta bee ruin ba matan-fukun,” nia esplika.
Kona-ba prazu, kompañia nia objetivu mak tenta atu ramata servisu antes 12 Novembru, maibé realizasaun sei depende mós ba situasaun no kondisaun iha kampu, inklui prazu ba materiál sira hosi li’ur.
“Fulan sira ne’ebé iha agora sei sufisiente atu halo servisu, maibé ami mós depende ba situasaun balun no prazu materiál hosi li’ur,” nia tenik.
Jornalista: Osória Marques
Editór: Xisto Freitas da Piedade

