Top

Konferénsia Kooperativa Rejionál iha Dili: “Hakbiit komunidade, liga nasaun sira”

Governu hala’o Konferénsia Kooperativa Rejionál ho tema “Empowering Communities, Connecting Nations/Hakbiit Komunidade, Liga Nasaun sira” hodi fó énfaze ba papél koperativa iha dezenvolvimentu ekonomia. Imajen TATOLI

DILI, 02 Outubru  2026 (TATOLI)—Governu hala’o Konferénsia Kooperativa Rejionál ho tema “Empowering Communities, Connecting Nations/Hakbiit Komunidade, Liga Nasaun sira” hodi fó énfaze ba papél koperativa iha dezenvolvimentu ekonomia ne’ebé fó benefísiu diretamente ba povu no komunidade.

“Husi konferénsia ne’e pontu prinsipál sira mak dezenvolvimentu ekonomia tenke servisu ba povu, haforsa komunidade no kria oportunidade ba ema hotu atu partisipa iha prosperidade komún,” Ministru Komérsiu no Indústria, Filipus Nino Pereira hateten iha nia diskursu liuhusi Konferénsia Kooperativa Rejionál ne’ebé hala’o iha Palms Spiring Hotel, Fatuhada, Sesta ne’e.

Iha Timor-Leste, nia haktuir, koperativa iha pozisaun importante iha dezenvolvimentu nasionál. Konstituisaun Timor-Leste rekoñese koezisténsia entre setór públiku, setór privadu, no setór koperativa no sosiál. Dezenvolvimentu labele depende de’it ba Governu no investimentu privadu. Povu no komunidade mós tenke iha oportunidade atu organiza, partisipa, prodús no hetan benefísiu hosi dezenvolvimentu ekonomia.

“Koperativa ajuda ema sira atu responde ba nesesidade ekonomia no sosiál komún, inklui liga agrikultór sira ho merkadu, hadi’a asesu ba finansa, kria rendimentu no empregu, hametin reziliénsia komunidade,” nia dehan.

Nia hatutan membru koperativa la’ós de’it benefisiáriu, maibé sai membru no na’in ba sira-nia empreza rasik. Ida-ne’e reflete abordajen dezenvolvimentu ne’ebé sentradu ba ema. Iha nivel globál, movimentu koperativa iha Panama fó mensajen kona-ba koperativa nu’udár ponte entre ema no komunidade, no nia kontribuisaun ba dame, inkluzaun, solidariedade no prosperidade komún.

Nino akresenta ASEAN Community Vision 2045 ne’ebé buka ASEAN reziliente, inovativu, dinámiku no sentradu ba ema, konsidera relevante ba movimentu koperativa. Liuhusi Timor-Leste integra-an iha ASEAN, setor koperativa Timor-Leste mós hakarak sai parte hosi jornada rejionál ne’e.

“Timor-Leste iha oportunidade atu aprende hosi esperiénsia nasaun viziña no parseiru sira, liliu kona-ba governansa koperativa, asesu ba finansa transformasaun dijitál, empoderamentu feto no joven, ligasaun koperativa no produtu lokal ho merkadu luan,” nia hateten.

Nia esplika tema “Empowering Communities, Connecting Nations” hatudu katak bainhira komunidade hetan forsa, nasaun mós sai forte no bainhira koperativa, produtór no povu liga malu liuhosi fronteira, rejiaun mós sai forte.

Nia hato’o mensajem katak konferénsia ne’e sai oportunidade ba líder koperativa no parseiru sira hosi ASEAN atu partilla esperiénsia, harii parseria no buka solusaun pratika atu koperativa bele kontribui ba kreximentu ekonómiku inkluzivu, empoderamentu komunidade no prosperidade komún.

Iha fatin hanesan, Sekretáriu Estadu Kooperativu, Arsenio Pereira hateten, prezensa membru koperativa hatudu  kompromisu hamutuk atu hametin movimentu kooperativa nu’udár instrumentu importante ba dezenvolvimentu ekonómiku inkluzivu, empoderamentu komunitáriu, solidariedade sosiál no kreximentu sustentável.

“Tema ida-ne’e lori mensajen ida-ne’ebé simples maibé maka’as. Bainhira ita fó kbiit ba komunidade, ita kria oportunidade ba ema baibain sira,  agrikultór sira, peskadór sira, feto sira, joven sira, emprezáriu sira, traballadór sira no família rurál sira  atu partisipa ho signifikativu iha dezenvolvimentu ekonómiku. No bainhira ita liga nasaun sira, ita kria parseria sira-ne’ebé metin liu entre Governu sira, organizasaun kooperativa sira, parseiru dezenvolvimentu sira, instituisaun finanseira sira no komunidade sira iha ita-nia rejiaun tomak,” Arsenio afirma.

Nia haktuir modelu kooperativu lori dimensaun rua ne’e hamutuk. Ida-ne’e permite ema sira atu organiza koletivamente, halibur sira nia rekursu sira, hametin sira-nia kbiit negosiasaun nian, kria empregu, hadi’a asesu ba finansa no merkadu sira, no harii komunidade sira ne’ebé forte no reziliente liu.

Arsénio hatutan importánsia husi kooperativa sira mós bele haree liuhosi sira-nia pezu makroekonómiku ne’ebé signifikativu iha rejiaun tomak. Ohin loron, movimentu kooperativa rejionál reprezenta maizumenus kooperativa ativu 347.599, membru individuál besik millaun 66.6, no estimativa empregu diretu millaun 11.

“Númeru sira-ne’e hatudu momoos katak kooperativa sira la’ós atór ekonómiku marjinál. Sira maka forsa ekonómika no sosiál importante ida  kria empregu, apoia meiu subsisténsia, hametin produsaun lokál, habelar asesu ba merkadu no finansa, no fó ba komunidade sira partisipasaun direta iha dezenvolvimentu nasionál,” nia relata.

Ba Timor-Leste, tuir governante ne’e katak movimentu kooperativa sei dezenvolvidu hela. Ohin loron, iha movimentu kooperativa liu 270 ne’ebé maka opera iha setór oioin no transversál  ekonomia nian. Kompara ho parseiru rejionál sira balun, númeru ida-ne’e sei relativamente ki’ik, maibé buat ne’ebé importante maka haree daudaun ona impaktu.

“Ita haree kooperativa sira ajuda família sira hadi’a sira-nia moris. Ita haree sira fó apoiu ba agrikultór sira, produtór ki’ik sira, feto sira, joven sira no emprezáriu lokál sira. Ita haree komunidade aprende atu poupa hamutuk, investe hamutuk, prodús hamutuk no hasoru dezafiu ekonómiku hamutuk. Ita haree/kooperativa sira kontribui ba inkluzaun finanseira, produsaun lokál, oportunidade empregu no reziliénsia komunidade nian. Ba ami, ida-ne’e maka valór loloos hosi movimentu kooperativa nian. Ida-ne’e bele sei ki’ik iha eskala, maibé ninia impaktu sai vizivel liután iha nivel komunidade,” nia subliña.

Tanba ne’e, nia hatutan, ba Timor-Leste, kooperativa la’ós instituisaun ekonómika de’it. Sira mós hanesan instrumentu solidariedade, partisipasaun, inkluzaun no dezenvolvimentu nasionál.Vizaun ida-ne’e konsistente ho prioridade dezenvolvimentu nasionál. Liuhusi Planu Estratéjiku Dezenvolvimentu 2011–2030, Governu rekoñese ona dezenvolvimentu kooperativu nu’udár mekanizmu importante ida atu apoiu kreximentu setór privadu nian, atividade ekonómika produtiva no meiu subsisténsia rurál.

“Konferénsia ida-ne’e mós akontese iha momentu ida-ne’ebé importante tebes iha Timor-Leste nia viajen rejionál. Nu’udár membru foun ASEAN nian, Timor-Leste iha nafatin kompromisu atu envolve ativamente iha esforsu hotu-hotu ne’ebé bele aselera ita-nia integrasaun iha rejiaun, partikularmente ita-nia integrasaun ekonómika. Nu’udár nasaun membru foun, Timor-Leste hakarak tebes atu aprende hosi pratika di’ak sira-ne’ebé estabelese ona no esperiénsia riku hosi ita-nia parseiru rejionál sira,” nia hateten.

Tuir nia katak nasaun barak ne’ebé ohin reprezenta iha-ne’e iha esperiénsia iha dékada barak hodi harii instituisaun kooperativa sira-ne’ebé forte, hadi’a sistema finansiamentu kooperativa sira, moderniza governasaun, apoia dijitalizasaun, dezenvolve kooperativa agríkola sira no liga empreza kooperativa sira ba merkadu nasionál no rejionál sira.

“Timor-Leste mai iha konferénsia ida-ne’e ho espíritu nakloke. Ami prontu atu rona. Ami prontu atu aprende. No ami mós prontu atu fahe ami-nia esperiénsia rasik. Nune’e, konferénsia ida-ne’e sai hanesan plataforma importante ida ba ita atu troka ideia, fahe lisaun no diskute kona-ba oinsá kooperativa sira bele sai instrumentu ida-ne’ebé maka’as liu atu alkansa ema sira iha baze. Tanba ikusmai, dezenvolvimentu tenke kona ema nia moris. Kreximentu ekonómiku tenke tradús ba meiu subsisténsia ne’ebé di’akliu. Integrasaun rejionál tenke kria oportunidade ba komunidade sira. No polítika públika tenke garante katak laiha ema ida maka husik hela iha kotuk,” nia relata.

Iha tempu hanesan, TL tenke rekoñese katak, maski iha prinsípiu nobre sira no valór komprovadu hosi modelu kooperativu, seidauk iha esforsu koletivu ne’ebé natoon atu avansa kooperativa sira ba nivel ne’ebé sira merese iha ajenda ekonómika rejionál nia laran. Dalabarak liu, kooperativa sira hetan diskusaun diskute iha semináriu, workshop no konferénsia sira, maibé sira la sempre hetan nivel atensaun polítika, investimentu no apoiu institusionál ne’ebé reflete sira-nia kontribuisaun loloos ba ita-nia sosiedade no ekonomia sira.

“Tanba ne’e mak ha’u hakarak hato’o ami-nia apresiasaun sinseru ba Aliansa Kooperativa Internasionál, partikularmente ICA Ázia no Pasífiku, no Organizasaun Kooperativa ASEAN, ACO, ba sira-nia serbisu ne’ebé la kolen. Sira-nia esforsu ajuda asegura katak kestaun kooperativa sira la’ós de’it levanta iha fórum sira hanesan ida-ne’e, maibé kontinua lori bá-oin ho ambisaun atu hasa’e sira ba nivel polítika ida-ne’ebé aas liu. Ida-ne’e partikularmente importante bainhira ASEAN hakat ba Vizaun Komunidade ASEAN 2045, ne’ebé fó énfaze ba ASEAN ida-ne’ebé reziliente, inovativu, dinámiku no sentradu iha ema,” Arsenio afirma.

Aleinde ne’e, Prezidente Organizasaun Kooperativa ASEAN (ACO), Abdul Fattah  Abdullah, agradese ba Governu no povu Timor-Leste tanba simu delegasaun hosi ASEAN, liuliu reprezentante kooperativa hosi Malázia no nasaun ASEAN sira seluk.

“Konferénsia ne’e la’ós de’it eventu rejionál, maibé mós momentu importante atu selebra Timor-Leste nu’udár membru permanente iha ASEAN. No konsidera Timor-Leste iha pozisaun atu kontribui no lidera esforsu rejionál iha ASEAN,” Abdul Fattah  Abdullah hateten.

Nia afirma progresu movimentu kooperativa iha Timor-Leste, ne’ebé tuir nia informasaun, iha ona liuhusi kooperativa foun 300 no envolve liuhusi membru 1.000 iha nasaun.

Nia konsidera dezenvolvimentu ne’e hanesan indikasaun katak Timor-Leste kompriende prinsípiu importante kooperativa: ema ordináriu sira hamutuk atu ajuda no hadi’a moris ba malu.

“Papél kooperativa ba komunidade mak diskusaun ekonomia globál, dalabarak fó-atensaun liubá korporasaun boot no merkadu finanseiru, maibé kooperativa mak iha papél importante iha vida komunidade, inklui apoia família sira ajuda agrikultór ki’ik sustenta komunidade rurál kria oportunidade ekonomia no promove solidariedade entre membru sira,” nia relata.

Abdul subliña katak movimentu kooperativa tenke sai parte importante husi dezenvolvimentu ekonomia, tanba kooperativa tau komunidade no povu iha sentru.

Nia dehan ASEAN Cooperative Organization (ACO) hetan estatutu importante iha estrutura ASEAN liuhusi akreditasaun nu’udár ASEAN associate entity, tuir Annex II hosi ASEAN Treaty.

Tanba ne’e, Timor-Leste nia entrada iha ASEAN loke oportunidade foun atu hametin kooperasaun rejionál, no movimentu kooperativa bele sai instrumentu importante atu fó benefísiu ekonomia diretamente ba komunidade, agrikultór, família no emprezáriu ki’ik.

Jornalista: Felicidade Ximenes

Editór: Xisto Freitas da Piedade

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!