PM Xanana destaka importánsia kona-ba jestaun prudente Fundu Petrolíferu

DÍLI, 07 Outubru 2026 (TATOLI) — Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão hamutuk ho delegasaun Timor-Leste partisipa iha semináriu internasionál kona-ba jestaun prudente Fundu Petrolíferu, ne’ebé reune péritu internasionál no timoroan sira iha área finansa no investimentu atu diskute estratéjia ba jestaun sustentável Fundu Petrolíferu Timor-Leste.
Semináriu ne’e organiza hosi Ministériu Finansas (MF) hamutuk ho Banku Sentrál Timor-Leste (BCTL), iha Bangkok, Tailándia, durante loron rua, husi 06 to’o 07 Outubru 2026.
Iha semináriu ne’e, péritu internasionál, inklui Profesór Drew, halo aprezentasaun kona-ba prioridade nasionál ba projetu investímentu sira no mobilizasaun kapitál ba dezenvolvimentu tempu naruk iha Timor-Leste.
Péritu sira hosi Austrália no Noruega mós fahe esperiénsia internasionál kona-ba jestaun fundu soberanu, investimentu no sustentabilidade finanseira.
Iha sesaun abertura, Primeiru Ministru Xanana Gusmão hato’o agradese ba parte hotu ne’ebé hola parte iha semináriu ne’e hodi fó sira-nia hanoin kona-ba jestaun fundu petroleum ne’ebé prudente no sustável.
“Ita-boot sira-nia matenek no esperiénsia ajuda oinsá atu jere ho prudente ba ita-nia Fundu Petrolíferu,” Primeiru-Ministru deklara iha Bangkok, Tailándia, Tersa ne’e.
PM Xanana subliña katak atividade ne’e importante tebes, tanba dezenvolvimentu infraestrutura Timor-Leste depende maka’as bá Fundu Petrolíferu, ne’ebé durante períodu independénsia uza ona hodi finansia infraestrutura bázika no dezenvolvimentu iha seitór oioin.
“Agora, ita iha tempu preokupasaun nian, tanba atu hotu daudaun, ita la hatene inserteza mundu atuál ohin loron nian. Obrigadu tanba ita hamutuk tau hanoin, ho ita-boot sira-nia matenek, esperiénsia, hodi ajuda oinsá atu jere ho prudente ita-nia Fundu Petrolíferu,” PM Xanana dehan.
Ministra Finansas, Santina José Rodrigues F. Viegas Cardoso, hato’o apresiasaun bá prezensa PM Xanana Gusmão, ne’ebé konsidera importante atu fó orientasaun kona-bá kestaun fiskál no finanseira ne’ebé signifikativu bá futuru Fundu Petrolíferu.
“Ita hotu hatene katak Fundu Petrolíferu durante ne’e sentrál bá finansiamentu Timor-Leste nia dezenvolvimentu, no finansia nafatin parte boot ida hosi Orsamentu Jerál Estadu. Entaun, ninia sustentabilidade la’ós de’it kestaun investimentu nian, maibé nu’udár kestaun fiskál no dezenvolvimentu bá Governu,” Ministra Santina afirma.
Enkuadramentu orijinál Fundu Petrolíferu harii atu halo balansu entre nesesidade jerasaun atuál no jerasaun futuru, ho Rendimentu Sustentável Estimadu (RSE) nu’udár referénsia bá levantamentu sustentável sira.

Ministra Santina hatutan katak estratéjia investimentu tenke orienta bá prezervasaun kbiit sosa Fundu nian iha tempu naruk. Maibé, situasaun ohin loron diferente, tanba levantamentu hosi Fundu liu ona RSE durante tinan barak, enkuantu rendimentu petrolíferu tun maka’as.
“Fundu ne’e mantein di’ak liu duké projesaun sira. Reseita petróleu no rendimentu investimentu sa’e aas liu duké projeta, no levantamentu ki’ik liu,” nia dehan.
Tuir prioridade polítika Governu kona-bá jestaun prudente Fundu Petrolíferu, Governu halo hela revizaun bá opsaun sira kona-bá tranzisaun fiskál graduál, bazeia bá regra no prinsipiu jestaun sustentável Fundu.
Nune’e mós Governadór BCTL, Helder Lopes, esplika katak Lei Fundu Petrolíferu estabelese Konsellu Investimentu, ne’ebé ho papél maka fó konsellu bá Ministra Finansas kona-bá jestaun no investimentu Fundu Petrolíferu.
Tuir Helder Lopes, Konsellu Investimentu realiza workshop kada tinan, no atividade tinan ne’e hala’o iha Bangkok, aproveita vizita ofisiál PM Xanana Gusmão bá Tailándia.
Membru Konsellu Investimentu kompostu hosi péritu na’in-tolu hosi BCTL, enkuantu Ministériu Finansas mós halo aprezentasaun kona-bá situasaun atuál Fundu Petrolíferu, inklui osan tama hosi produsaun petróleu no gás, retornu investimentu no levantamentu hosi Fundu.
Informasaun sira ne’e, tuir Helder, importante atu define estratéjia investimentu ne’ebé loos, hodi garante Fundu bele kontinua kumpre ninia objetivu bá jerasaun atuál no futuru.
“PM Xanana fó ninia vizaun kona-bá oinsá atu jere ita-nia Fundu, depois akompaña aprezentasaun hosi parte Banku Sentrál no fó orientasaun hodi ajuda ami halo análize ida ne’ebé di’ak liu, hodi prepara matéria bá Ministra Finansas no PM rasik atu bele utiliza iha formulasaun polítika,” Helder Lopes subliña.
Balansu Fundu Petrolíferu agora besik billiaun $19, no jestaun bá patrimóniu ne’e presiza estratéjia investimentu ne’ebé prudente no bazeia bá análize profisionál.
Iha semináriu ne’e, péritu internasionál, inklui profesór Drew, halo aprezentasaun kona-bá prioridade nasionál bá projetu investível sira no mobilizasaun kapitál bá dezenvolvimentu tempu naruk iha Timor-Leste.
Péritu sira hosi Austrália no Noruega mós fahe esperiénsia internasionál kona-bá jestaun Fundu soberanu, investimentu no sustentabilidade finanseira.
Semináriu internasionál ne’e hala’o durante loron rua, hosi 6 to’o 7 Outubru 2026, iha Bangkok, Tailándia.
Akompaña Primeiru-Ministru iha atividade ne’e Embaixadór Timor-Leste iha Tailándia, Francisco Tilman Cepeda, no Xefe Gabinete Primeiru-Ministru (GPM), Elizabeth Exposto.
Jornalista: Alexandra da Costa
Editór: Filomeno Martins

