Top

Diretora INFPM: Stock out ai-moruk daudaun ne’e 16%, la’ós 43%

Funsionáriu sira hala'o servisu iha armazein Ai-moruk Institutu Nasionál Farmásia Produtu Médiku (INFPM). Imajen TATOLI/Francisco Sony

DILI, 08 Outubru 2026 (TATOLI)—Diretora Ezekuitiva Institutu Nasionál Farmásia no Produtu Médiku (INFPM), Paulina Mendonça, klarifika persentajen stock out ai-moruk ne’ebé  iha INFPM atualmente hamutuk 16%, la’ós 43%.

“Relasiona ho fiskalizasaun ne’ebé mak hala’o husi Komisaun F  Parlamentu Nasionál ne’ebé Trata Asuntu Saúde ba iha INFPM katak stock ai-moruk iha INFPM hamutuk 43% ne’e laloos, tanba ai-moruk no sasán médiku balun ne’ebé seidauk dada hotu ba sistema, inklui sasán ne’ebé iha kontainer haat no kaixa 200 ne’ebé foin tama,” Paulina Mendonça hateten ba jornalista sira iha INFPM, Kampung Alór, Kinta ne’e.

Nia esplika stocke out ida 43% ne’e jerál. Agora stock out ne’ebé importante atu asegura mak iha área vitál, esensiál no konsumivel, ne’e 16%. Iha ai-moruk sira ne’ebé foin tama iha kontainer haat ho tan kaixa 200 ne’ebé seidauk dada hamutuk iha sistema. Tanba INFPM uza sistema informasaun atu rejista stock, maibé iha situasaun emerjénsia, distribuisaun ai-moruk bele halo ho maneira manuál hodi garante katak servisu iha ospitál sira kontinua no pasiente sira hetan atendimentu.

“Iha situasaun emerjénsia INFPM halo distribuisaun manuál atu responde ba nesesidade ospitál nian, hodi garante atendimentu pasiente sira. Dadus haree bazeia ba sistema, maibé iha distribuisaun uza manuál tanba ospitál nia servisu tenke la’o,” Paulino tenik.

Nia  hateten katak INFPM atualmente uza mekanizmu aprovizionamentu tolu, mak kompra regulár, kompra emerjénsia no single source, tuir mekanizmu ne’ebé Lei Aprovizionamentu permite ka iha.

Kona-ba mekanizmu single source, nia hatutan, INFPM presiza buka alternativa tanba prosesu kompra regulár liuhusi public tender bele lori tempu naruk, enkuantu nesesidade ba ai-moruk no sasán médiku relasiona diretamente ho saúde no vida pasiente sira.

“Lei determina mekanizmu sira-ne’e. Ami hanesan estrutura iha instituisaun ida-ne’e tenke buka mekanizmu oinsá atu sasán bele tama, tanba ita ko’alia kona-ba ema nia vida. Entaun, ami tenke foti mekanizmu ida-ne’e,” nia relata.

Nia informa prosesu public tender normál bele lori to’o fulan neen, enkuantu produsaun iha rai-li’ur bele presiza tan to’o fulan tolu antes sasán sira bele to’o iha Timor-Leste. Ezemplu mak orsamentu baze ba atividade konsumivel ida iha INFPM hamutuk $700.000, maibé prosesu kompra bele sa’e to’o millaun $2 ne’ebé kria dezafiu ba instituisaun atu garante nesesidade fasilidade saúde sira.

“Ami tenke buka mekanizmu oinsá para sasán sira to’o mai, tanba ida-ne’e ameasa ba ema-nia vida,” nia hateten.

Paulina salienta katak iha tinan 2026 ne’e, empreza hamutuk 14 mak sai fornese-na’in ba ekipamentu médiku no naun-médiku iha INFPM. Kona-ba sasán ne’ebé iha alfándega, problema ne’e rezolve ona no ai-moruk sira hatama ona ba INFPM.

“Distribuisaun ai-moruk ba fasilidade saúde sira iha munisípiu bazeia ba pedidu ne’ebé hato’o hosi Diretór Servisu Saúde Munisípiu no estrutura saúde sira.Tanba bainhira iha falta ai-moruk ka rúbrika (item) espesífiku ida, INFPM buka alternativa atu rezolve kedas, inklui liuhusi mekanizmu aprovizionamentu seluk,” nia haktuir.

Kona-ba Hospital Nacional Guido Valadares (HNGV), Paulina konfirma katak INFPM simu pedidu hamutuk 122, maibé iha distribuisaun durante fulan ida-ne’e INFPM konsege responde diretamente ba item tolu. Distribuisaun la signifika katak ai-moruk hotu-hotu laiha, tanba INFPM kontinua halo distribuisaun kada loron tuir stock ne’ebé disponivel no pedidu hosi fasilidade saúde sira.

Iha fatin hanesan, Diretór Nasionál Kompra INFPM, Sergio Belo, rekoñese katak HNGV hato’o duni pedidu ba INFPM.

“Ita depende bá rai-li’ur. Sira tenke hatama sasán mai. Se sasán ne’e seidauk iha, ita hein to’o sasán sira tama, depoiz mak ita halo distribuisaun ba fasilidade saúde sira,” nia hateten.

Nia afirma mekanizmu single source iha baze legál, maibé prosesu aprovizionamentu hotu-hotu presiza tempu, hahú hosi konkursu, kontratu ho manufatura, konfirmasaun disponibilidade sasán, to’o transporte mai Timor-Leste.

Nia hatutan katak situasaun internasionál, inklui konflitu iha Médiu Oriente, bele mós iha impaktu ba kustu transporte no prosesu aprovizionamentu ai-moruk no sasán médiku bá Timor-Leste.

Antes ne’e, Prezidente Komisaun F iha Parlamentu Nasionál ne’ebé maka Trata Asuntu Edukasaun, Saúde, Siguransa Sosiál no Igualdade Jéneru, Maria Gorumali Barreto, hateten iha 07 fulan-Outubru 2026, hafoin resesu, Komisaun F iha Lejizlativu Dahaat, foin primeiravéz Komisaun F vizita halo fiskalizasaun iha INFPM hodi haree direta situasaun einjerál kona-ba ai-moruk ne’ebé mak INFPM kompra no mós distribui ba iha fasilidade saúde sira, liliu iha Hospital Nacional Guido Valadares no mós ba iha munisípiu sira hotu.

“Komisaun F iha semana kotuk halo fiskalizasaun bá iha Munisípiu Ainaru, husi ne’ebá ami deteta hahú kedas ospital referrál Ainaru no  depoiz bá iha INFPM Rejionál no mós ami to’o iha postu saúde iha área remota, ami halo analiza ba situasaun ai-moruk ne’ebé mak iha, ” Maria Gorumali Barreto ba jornalista sira iha Armazein INFPM, Kampu Alor, Kuarta (07/10).

Nia dehan husi fiskalizasaun iha Armazein INFPM Rejionál iha Munisípiu Ainaru, hatudu ona ba komisaun F katak INFPM Sentrál nia situasaun ladún di’ak.

“Presiza atu halo vizita iha-ne’ebá para halo komfirmasaun kona-ba situasaun ai-moruk. Tanba ne’e mak Komisaun F nia ajenda ohin halo vizita fiskalizasaun mai iha INFPM Sentrál atubele haree direta rona no mós hatene kona-ba situasaun ai-moruk loloos ne’e oinsá,” nia subliña.

Nia esplika tuir informasaun ne’ebé mak Komisaun F simu husi funsionáriu sira, relata informasaun mai iha Komisaun F, katak stock ai-moruk ne’ebé mak iha INFPM hamutuk 1.450 item. Husi 1.450 item ne’ebé mak iha, ai-moruk ne’ebé disponivel ne’e hamutuk 50%  no ai-moruk ne’ebé mak stock out ne’e hamutuk 43%.

Nia afirma husi kuantidade ai-moruk sira-ne’e hatudu katak Timor-Leste sofre hela ai-moruk ne’ebé mak ho persentajen aas.

“Loos. Ita iha kondisaun sofre tanba ita ko’alia kona-ba ai-moruk iha Timor-Leste, ita sofre hela stock out ai-moruk ho persentajen aas. Entaun hus ninia lista ida-ne’ebé ami simu,  provoka ona pergunta barak husi distinta deputadu sira, tanba agora ita tama ona iha  trimestre dahaat, no ita besik findu tinan ona, maibé ita akontese stock out ai-moruk ho persetajen 43%. Ida-ne’e pergunta boot ida ba Komisaun F, oinsá  atubele buka tuir, tanbasá akontese 43%,” Maria Gorumali realsa.

Nia hatutan Komisaun F husu mekanizmu atu halo kompra ba ai-moruk iha INFPM ne’e oinsá, maibé tuir informasaun ne’ebé mak komisaun hetan mak kompra ai-moruk ne’e iha mekanizmu oin tolu.

“Ida mak kompra ai-moruk regulár. Ne’e katak planeadu. Ida fali planedu ba trimestre ka semestre atu antesipa bá-oin. Antesipa ai-moruk ne’e labele akontese stock out  no  iha métodu ida fali mak kompra uza Lei Aprovizonamentu, uza emerjénsia. Se  emerjénsia ita bele halo banhira situasaun ida oinsá. Ha’u bele foti ezemplu ita iha tinan 2026, ami iha Komisaun F bele kondera emerjénsia, bainhira akontese kazu dengue ne’ebé ho númeru ne’ebé mak aas. Ita bele konsidera no akontese kompra emerjénsia tanba pasiente aumenta barak ho pasiente husi raiva, maibé fora ida-ne’e ita bele dehan kompra emerjénsia, no mekanizmu ida fali ita kompra mós single source ne’ebé mak dehan husi Lei Aprovizonamentu. Single source akontese situasaun oinsá, más agora ne’e situasaun normál,” nia konklui.

Jornalista: Felicidade Ximenes

Editór: Xisto Freitas da Piedade

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!