UNTL fó kapasitasaun inglés no leadership ba preparasaun Timor-Leste tama ASEAN

DILI, 08 Outubru 2026 (TATOLI)–Universidade Nasionál Timor Lorosa’e (UNTL) kontinua fó apoiu ba dezenvolvimentu kapasidade estudante no ema sira liuhosi programa kapasitasaun hanesan aprende língua inglés, leadership no komunikasaun.
Programa ne’e liga ho atividade Uma Amérika, ne’ebé agora mós fó-atensaun ba preparasaun Timor-Leste nia partisipasaun iha ASEAN. Língua Inglés konsideradu nu’udár língua traballu iha Asosiasaun Nasaun Sudeste Aziátiku (ASEAN-sigla ingleza), nune’e kapasidade ko’alia no komunika iha inglés sai importante.
“Entaun, kapasita ita-nia ema partisipa iha ASEAN ho língua Inglés,” Reitór UNTL, Joviano António da Costa, ba jornalista sira, iha Palm Spring, Fatuhada, Kinta ne’e, liuhusi enkontru ho Tema: “Visaun Ida, Identidade Ida, Komunidade Ida: Líder ASEAN Servisu Hamutuk ba Futuru Sustentável”.
Nia hatutan kapasitasaun ne’e la’ós de’it ba língua Inglés, maibé mós inklui leadership, komunikasaun no kapasidade negosiasaun, atu ajuda partisipante sira bele halo komunikasaun iha nivel ASEAN.
“Liuliu ba lian komunikasaun, tanba ita tama ona iha rejiaun. Ita-nia kapasidade atu halo negosiasaun, atu halo komunikasaun iha nivel ASEAN. Ida ne’e mak objetivu husi programa ida ne’e,” Joviano esplika.
Programa ne’e envolve partisipante sira hosi ministériu sira no organizasaun sira seluk, inklui organizasaun naun-governamentál (ONG).
Reitór mós hateten katak programa kapasitasaun ne’e organiza ho objetivu atu hasa’e kapasidade rekursu umanu Timor-Leste, liuliu sira ne’ebé sei partisipa diretamente iha atividade no kooperasaun rejionál.
Nia mós hato’o apresiasaun boot ba Embaixada Estadu Unidu Amérika ne’ebé apoiu nafatin ba Uma Amérika UNTL. Kooperasaun ida-ne’e permite ona Uma Amérika atu fornese oportunidade sira ne’ebé iha valór ba aprendizajen, dezenvolvimentu lideransa no envolvimentu internasionál. Eventu ohin nian maka ezemplu importante seluk hosi parseria ne’ebá.
“Iha tinan barak nia laran, ita-nia nasaun prepara an ba adezaun ba ASEAN. Ohin loron, nu’udár membru kompletu Komunidade ASEAN nian, ita-nia responsabilidade la’ós ona atu prepara de’it ba integrasaun rejionál. Ita tenke partisipa ho ativu, kontribui ita-nia perspetiva no esperiénsia, no asegura katak ita-nia instituisaun no ita-nia ema sira prontu atu envolve tomak iha rejiaun laran,” Reitór UNTL subliña.
Nia hatutan ba UNTL, ida-ne’e iha signifikadu diretu tebes. Nu’udár universidade públika nasionál, iha responsabilidade importante atu dezenvolve koñesimentu, abilidade no rekursu umanu ne’ebé Timor-Leste sei presiza iha faze foun integrasaun rejionál ida-ne’e.
Joviano António esplika, iha kontestu ida-ne’e, inisiativa sira hanesan enkontru modelu ASEAN nian iha valór partikulár. Sira permite partisipante sira la’ós de’it atu aprende kona-ba ASEAN, maibé mós atu komprende oinsá ida-ne’e funsiona iha pratika.
Nia mós hateten esperiénsia pratika ne’e importante liu tanba ASEAN halibur nasaun sira ho istória, kultura, nivel dezenvolvimentu no prioridade nasionál ne’ebé lahanesan. Tanba ne’e, kooperasaun rejionál presiza abilidade atu rona, atu komprende perspetiva oioin, atu halo negosiasaun no atu hetan pontu komún.
“Maski enkontru ohin ne’e hanesan simulasaun ida, maibé asuntu sira-ne’ebé diskute hela ne’e reál tebes. Edukasaun, dezenvolvimentu ekonómiku, protesaun ambientál, saúde no direitu umanu importante hotu ba Timor-Leste no ba Komunidade ASEAN,” António dehan.
“Ha’u enkoraja partisipante hotu-hotu atu aproveita oportunidade ida-ne’e ho di’ak atu troka ideia sira ho nakloke, atu rona didi’ak ba perspetiva oioin, no atu esperiénsia tantu oportunidade sira no dezafiu sira-ne’ebé envolve iha alkansa pozisaun komún sira. Kuandu ita kompriende di’ak liután ASEAN no dalan ne’ebé nia funsiona, ita sei preparadu di’ak liután atu partisipa ho ativu no kontribui ho signifikativu ba komunidade ASEAN. Ha’u hein katak Enkontru Uma Amérika UNTL Modelu ASEAN dahuluk ida-ne’e sei marka inísiu ba inisiativa ida-ne’ebé bele kontinua no buras iha tinan hirak oin-mai,” nia salienta.
Iha parte seluk, Enkarregada Interina Embaixada Amérika, Charlette Betts, informa programa parseria sira hanesan ida-ne’e reflete kompromisu Estadu Unidu nian atu investe iha ema, fundasaun ba parseria sira.
“Tanba ami fiar katak ekipa ida-ne’ebé iha kapasidade, hametin Indo-Pasífiku ne’ebé livre no nakloke, hanesan graduadu sira husi Embaixada EUA nia programa Inglés Profisionál ba Líder Estratéjiku sira. Ne’e atu kontinua pratika, buka oportunidade atu ko’alia loos no lidera iha Inglés, fahe saida mak imi aprende ona no ajuda imi-nia kolega sira,” nia hateten.
Nune’e, nia hakarak agradese ba Uma Amérika, no ba fasilitadór sira, ba lideransa—ne’e eselente, Di’ak tebes no parabéns dala ida tan.
Nia dehan Estadu Unidu hanesan apoiante orgullu ida ba Timor-Leste nia knaar ne’ebé buras iha ASEAN. No bainhira Timor-Leste foti nia fatin iha Sudeste Aziátiku, nia presiza profisionál sira-ne’ebé bele reprezenta nia ho konfiansa. Inglés mak ASEAN nia lian servisu.
Entretantu, Reprezentante Partisipante Model ASEAN Meeting (MAM), Jevina Cardoso Soares, konsidera Model ASEAN Meeting fó oportunidade ba juventude Dezenvolve Koñesimentu no Abilidade Diplomátika.
Jevina hateten sente orgullu bele partisipa iha programa Model ASEAN Meeting, tanba atividade ne’e fó oportunidade ba partisipante sira atu aprende no aumenta sira-nia koñesimentu.
“Hau sente orgullu tebes bele partisipa iha Model ASEAN Meeting, hanesan oportunidade ida ba ami atu aumenta ami-nia koñesimentu. Liuhusi programa ne’e, ami bele dezenvolve tan koñesimentu no abilidade relasiona ho diplomasia,” Jevina Cardoso Soares subliña.
Nia hatutan katak programa ne’e mós bele fó impaktu pozitivu ba futuru partisipante sira, liuliu iha aspetu esperiénsia pesoál no profisionál.
Jornalista: Osória Marques
Editór: Xisto Freitas da Piedade

