Top

Adeus Nasionalista no Veteranu Oekusi “João Tabes”!

WhatsApp Image 2026-10-09 at 22.06.37

 

OEKUSI, 09 Outubru 2026 (TATOLI) – Iha loron Kuarta, 07 Outubru 2026, Veteranu João Tabes Oki, koñesidu iha povu Oekusi ho naran kodigu “Boenbuaf”, hakotu nia iis ikus iha Hospital Nasionál Guido Valadares (HNGV), Dili, ho idade 73.

Nune’e iha loron-feira, 08 Outubru 2026, família translada ona ba nia rai moris nia rezidénsia iha aldeia Oésono suku Costa sub-rejiaun Pante Makas.,ar, Rejiaun Administrativa Espesiál Oekusi Ambeno (RAEOA) no tuir planu sei hala’o seremónia funebre iha loron Sabado 10 Outubru lorokraik iha semitériu Santa-Roza.

João Tabes Oki, moris iha loron 18 Maiu 1953 iha Bairro Poto Ana, Aldeia Saben, Suku Bobometo, sub-rejiaun Oésilo ho naran gentio Alef Tabes hodi aman domin Tabes Ase (António Ase) no inan Tnepo Neno (Isabel Neno. Iha família, matebian nu’udar oan dalima husi maun-lain na’in-sia), husi uma lisan Boenbuaf.

“Husi ami na’in-sira ne’e, ha’u mesak de’it mak eskola, ha’u maun no alin sira, nu’udar to’os-na’in, hanesan Mateus Tabes, Miquel Tabes, Lourença Tabes (Falecida), Oracio Tabes (Martir – Taul Tabes), João Tabes “Boenbuaf”, José Tabes, Sebastiao Tabes, Camilio Tabes, Jorge Tabes,” istória ne’e haktuir rasik husi matebian bainhita sei moris, ne’ebe Ajénsia Tatoli,I.P asesu liuhusi youtube mídia The Oekusi Post, ohin.

Edukasaun formál

Saudozu Alef-Tabes, hahú nia estudu iha eskola pré-primária iha Oésilo iha tinan 1969. Iha 01 Outubru 1971, molok remata Quarta Klasse, nia hetan oportunidade serbisu iha tempu Portugés nu’udar Polícia Vigilância Marítimo. Nia serbisu iha Noemeto-Sakato suku Nípani, besik fronteira ho Wini TTU-Indonézia to’o 1973, depois muda ba Padiae suku Lalisuk.

Durante estadia iha Padiae, saudozu uza tempu livre atu kontinua eskola no remata Quarta Klasse iha Igreja Mean, Hu’e-Knutu iha tinan-1974.

Hafoin ne’e, nia tuir konkursu públiku no hetan pozisaun foun nu’udar Monitór Eskolar. Nune’e saudozu husik tiha serbisu polísia nian, hodi ba hanorin fali durante fulan tolu iha Ulas Suku Taiboko.

Bainhira Jaime dos Remedios de Oliveira hetan nomeasaun nu’udar Administrador Portugés ba Oekusi Ambeno, nia bolu João Tabes ba serbisu nu’udar Eskriturária (funsionáriu públiku) iha administrasaun, to’o Revolução dos Cravos iha Lisboa iha 25 Abríl 1974.

Partisipa ba luta ukun rasik-an

Saudozu Alef-Tabes, hahú luta ba ukun rasik-an husi 1975 to’o 1999, nia la’o husi suku ba suku halo kampaña ba ukun rasik-aan, no nunka halai refujia ba Indonézia.

Ba ema barak iha Oekusi Ambeno, ninia lakon ne’e la’ós de’it lakon ema ida. Nia mak figura nasionalista no veteranu ida-ne’ebé dedika nia aan tomak ba luta libertasaun nasionál husi 1975 to’o 1999.

Nasionalista mak ema neʼebé fiar no apoia nasionalizmu, ideia katak nasaun ida iha direitu atu mantén nia identidade, soberania no interrese rasik, lealdade ba nasaun importante tebes. Ideia prinsipál husi nasionalista ida mak povu iha direitu atu governa an rasik, laʼós ema seluk ka poténsia estranjeiru. Entretantu, veterano mak ema ne’ebé uluk partisipa iha funu, forsa armada, ka luta ruma, no agora rekoñesidu tanba nia servisu ka sakrifísiu.

Saudozu João Tabes Oki “Boenbuaf” priense rua ne’e hotu

Povo Ambeno, ne’ebé agora komposto husi suku 20, sai sasin moris ba nia dedikasaun. Sira deskreve nia nu’udar ema laran-di’ak, matenek, dixipliña, kalma no iha integridade ne’ebé aas. Durante okupasaun Indonézia, nia mak figura ne’ebé nunka tauk halo kampaña ba ukun rasik-aan iha Ambeno tomak.

Luta kontra ‘o obscurantismo’

“Luta kontra obskurantismu” ka luta kontra nakukun mak konseitu ideolójiku, polítiku no edukativu ida ne’ebé signifika hasoru dezafiu husi ignoránsia, falta koñesimentu, manipulasaun informasaun, no pensamentu anti-inteletuál. Obskurantismu mai husi lia-latim obscurare (halo nakukun), ne’ebé ho sentidu katak povu ka sosiedade ida dook husi naroman koñesimentu nian.

Iha tempu funu nian no inísiu movimentu libertasaun nasionál (depois de 25 de Abril de 1974), líder no estudante timoroan sira iha Casa dos Timores (hanesan Mau Lear, Sahe, Hata, nst.) uza esprezaun ne’e nu’udar bandeira edukasaun nian. Sira haree “luta kontra obskurantismu” nu’udar dezafiu boot ida atu halakon analfabetizmu ne’ebé rejime koloniál Portugés husik hela, hodi fó naroman ba Povu Maubere liuhusi kampaña alfabetizasaun no konsiensia polítika.

Saudozu João Tabes Oki “Boenbuaf” desde tinan 1973-1974 hahu involve aan ona iha luta ida-ne’e atu oinsa bele lori naroman ba povu Ambeno. Ninia involvimentu konkretu mak sai nu’udar Monitor Escolar hodi ba hanorin iha Ulas, Taiboko molok serbisu nu’udar escriturária iha Administrador Portugues ba Oekusi Ambeno Jaime Oliveira nia okos iha tinan-1974.

La para iha ne’e de’it, bainhira ba hela ona iha Oésono (rezidénsia atuál), iha Oekusi Ambeno iha dekada 1970, ho nia saláriu mensál sira husi Policia Vigilância Marrítimo, Monitór Eskolár konsege ajuda Ambeno-oan barak liliu husi parte Oésilo (Oebaha) nian ba asesu ba edukasaun. Saudozu la’os de’it, fó apoiu finansiál, maibé fó mós motivasaun maka’as ba edukasaun.

Durante kampaña politika ba ukun rasik aan iha Ambeno, nia sempre husu inan-aman sira tenke haruka oan sira ba eskola, tanba bainhira rai-ne’e hetan naroman, hetan ukun rasik-aan presija ema matenek barak iha área oioin hodi dezenvolve rai ne’e ba oin.

 Hakotu tiha korrente operasaun sistema ukun liu-rai iha Ambeno

Iha istória Oekusi Ambeno, aliansa entre liurai sira (ukun-na’in tradisionál) ho kolonialista portugés sai hanesan baze fundamental ne’ebé fó dalan ba formasaun identidade polítika enklave nian, no ikus mai halo rejiun ne’e labele fahe husi territóriu Timor-Leste.

Oekusi Ambeno, liu-liu iha Lifau, mak fatin primeiru ne’ebé misionáriu dominicanu no navegadór portugés sira mai to’o no estabelese an iha tinan 1556. Iha fatin ne’e, portugés sira la’ós mai submete kedas liu-rai sira ho funu, maibé sira halo aliansa (casamento) estratéjika ho liu-rai lokál sira. Aliansa ne’e harii liuhusi interkámbiu komersiál (fa’an ai-kameli), tesi-lia tradisionál, no mós relijiaun Katólika ne’ebé sai hanesan lasu boot ida hodi hametin relasaun entre parte rua;

Reinu Oekusi (ho nia sentru iha Oe-Sono) no Reinu Ambeno (ho nia sentru iha Tulaica no Nunu-Henu). Bainhira portugés sira estabelese sira-nia administrasaun koloniál, reinu rua ne’e mak sira tau hamutuk hodi sai entidadé territoriál ida de’it ho naran Oekusi Ambeno.

Durante aliansa poder entre liu-rai ho kolonista portugués hamosu mós presaun barak ba povu Ambeno liuhusi haka’as selu impostu kada sidadaun ne’ebé besik ona tinan-18, to’os nain-sira kada tempu kolleta tenke hatama sira nia produtu agrikola ba liu-rai hodi han-hemu, hatama lilin no kabas tradisional no seluk tan. Lala’ok ukun tradisionál ne’e oprimidu tebes.

Hafoin akontese aliansa podér entre liu-rai Oekusi Ambeno ho koloniál portugués, podér bo’ot rua ne’e fahe kalendáriu kada kalan sempre halo vizita ba komunidade sira iha fatin-fatin. Iha vizita kalan ne’e atu halo sosializasaun kona-ba lala’ok governativa nian, no to’o tempu atu deskansa, komunidade sira tenke prepara sumasu (feto-ran) ida ba liu-rai hodi hamaluk nia durante kalan tomak ida.

Saudozu João Tabes Oki “Boenbuaf” hahu mosu hodi kontra no sobu-rahun tiha lala’ok ukun ida-ne’e. Saudozu nu’udar ona membru Policia Vigilância Marítima iha tinan-1971. Entre tinan 1973-1974 bainhira nia fila husi nia Komando Policia Vigilância Marítima iha Hu’e-Knutu, Padiae ba Biseon besik área Roti, konsege toman liu-rai Oekusi Ambeno hamutuk ho kolonialista Portugues sira hala’o vizita kalan iha fatin ne’e.

Saudozu iha kadeira ida iha nia uma. To’o ne’eba nia lahetan ona nia kadeira ne’e. Saudozu husu ba nia familia sira iha uma katak, ninia kadeira ne’e se mak foti. Membru familia sira hatan katak, ohin kalan hetan vizita husi liu-rai, kadeira ne’e sira lori tiha ba liu-rai ho nia bainaka sira uja hodi tuur. Saudozu tesik ba fatin vizita liu-rai ne’e, no hakilar ho lian maka’as se mak foti nia kadeira ne’e. Liu-rai hamriik ba atu basa nia, saudozu tuku hasoru kedas no konsege sobu-rahun tiha vizita kalan ne’e.

Hahu husi akontesimentu ne’e, saudozu depois halo movimentu ba fatin barak iha Ambeno halo kampaña no sosializasaun katak, tenke hamriik ona hodi lutra kontra liu-rai sira ne’ebé oras ne’e hamutuk ho kolonialista portugues sira atu harahun ita-nia identidade kulturál.

Saudozu luta kontra hahalok ida ne’e la’os iha Biseon de’it, maibé iha fatin barak mós. Jerasaun liu-rai Oekusi Ambeno nian kuaze hetan baku hotu husi saudozu dezde tempu portugues to’o tempu Indonézia. Jerasaun liu-rai sira ne’ebé hetan baku husi saudozu fila uluk ona ba mundu seluk, no oras ne’e saudozu mós ba tuir daudauk ona sira.

FRETILIN no kampaña iha suku 18

Iha 1975, João Tabes tama ba FRETILIN no responsabiliza ba produsaun kartaun partidu nian.

Iha Marsu 1975, Prezidente FRETILIN, Francisco Xavier do Amaral, vizita Oekusi Ambeno hodi halo kampaña mobilizasaun no konsiensializasaun polítika, João Tabes ho nia maluk sira simu nia iha aeroportu Palaban no hulan nia ba kampaña iha antigu merkadu Sta. Rosa, ne’ebé agora área edifisiu SEPFOPE RAEOA. Nia mós involve iha asaun protestu ho slogan: “Integração – nunca, nunca e nunca, o Povo está com a FRETILIN.”

Hafoin Prezidente fila ba Dili, João Tabes, eis Polícia Vigilância Marítimo ne’ebé iha relasaun di’ak ho Administrador Jaime dos Remedios de Oliveira, lidera sosializasaun no kampaña ba suku 18 iha Oekusi Ambeno. Nia hahu husi Sacato, kontinua to’o uma-lulik ida iha neten Noke, ho eskolta polísia na’in tolu: Arthur da Cruz, Crispiano do Amaral (Likisa-oan) no Manuel Soares (Numbei).

Terus iha tempu okupasaun

Hafoin Indonézia invade Timor-Leste iha loron 07 Dezembru 1975, João Tabes hetan detensaun preventiva husi 1 Jullu 1976 to’o 31 Dezembru 1978. Detensaun preventiva daruak hahu iha 6 Janeiru 1998.

Maske nune’e, nia nunka halai ba Indonézia. Husi invazaun to’o Konsulta Popular 1999, nia tuba rai-metin iha rai-ketan Oekusi Ambeno.

Terus la hotu hafoin Konsulta Popular. Nia lakon nia maun rasik, Taul Tabes, ne’ebé milisia pro-Indonézia ta’a kotu nia ulun iha Oebaha iha 1999.

Loos duni, tebes duni, povo Ambeno la ka’er kilat hodi halo rezistensia armada kontra okupasaun Indonézia iha Timor-Leste, maibé povo rai-ketan ida-ne’e halo rezistensia iha inimigu nia kalilin-hun dezde 1975 to’o 1999.

Atu justifika kestaun ne’e, mai ita sani no rona didia’k saudozu João Tabes Oki alias “Boenbuaf” ninia partisipasaun iha luta ba libertasaun nasionál:

Partisipasaun iha luta ba Libertasaun Nasionál

Nia partisipasaun iha luta libertasaun nasionál hanesan tuirmai:

  • Sai nu’udar ativista FRETILIN iha loron 20 Agostu 1975 to’o 31 Marsu 1984.
  • Hafoin Indonézia invade Timor-Leste iha loron 07 Dezembru 1975, João Tabes hetan detensaun preventiva husi 1 Jullu 1976 to’o 31 Dezembru 1978. No, detensaun preventiva daruak akontese iha loron 6 Janeiru 1998.
  • Sai nu’udar Boxista iha tinan-1978, no husi modalidade Boxista ne’e mak hanaran aan hanesan Buldoxer hodi dudu pro-integrasionista sira iha rai-ketan Ambeno hela la hakmatek.
  • 1 Abril 1984 – 31 Dezembru 1986: Ativista CRRN
  • 1 Janeiru 1987 – 31 Dezembru 1992: Ativista CNRM
  • 1 Janeiru 1993 – 14 Setembru 1998: Secretário Zona iha Fitun Mutin A (Pantai Macassar A), Oekusi Ambeno
  • Xefe Komisaun Demostrasaun ida kontra militar Indonézia iha Oekusi Ambeno iha tinan-1996
  • Ho ekipa Sub-região HAKSOLOK hamutuk ema na’in-14 partisipa iha enkontru ida iha Fatubesi, Ermera iha tinan-1997.
  • Ho Vital das Neves reprezenta Oekusi Ambeno ba partisipa iha enkontru kulturál ida iha Letefoho, Ermera iha tinan-1997. Iha enkontru ne’e hetan asaltu husi forsa militar Indonézia, no saudozu konsege halai sai tiha husi Letefoho tama to’o Dili ho kalan boot.
  • Lidera kampaña Dewan Solidaritas Pemuda Pelajar Timor-Leste (DSMPPTL) iha Oekusi Ambeno husi tinan-1997 to’o 1998.
  • Agostu 1999: Xefe Komisaun Organizadora no Jurkam Pro-Independensia ba REFERENDUM husi loron 14 Agustu to’o 27 Agustu iha tinan-1999 iha Sub-Região HAKSOLOK, Oekusi Ambeno.

Ho nia dedikasaun hirak ne’e mak ikusmai Estadu Timor-Leste rekoñese nia partisipasaun iha luta ba libertasaun nasionál ho Ordem Nicolau Lobato.

“Enak Aja”

Iha era independénsia, João Tabes hamosu naran kódigu foun: “Enak Aja”. Naran ne’e nu’udar sarkasmu ba sira ne’ebé uluk lakohi ukun rasik-aan, maibé ohin loron moris goja iha era independensia.

Eransa

João Tabes husik hela nia fen kaben feto Demetria Oqui no oan nain-haat: Maria Florentina Oqui, Izabel Florentina Oqui, Josefina Florentina Oqui no Paulo Octo de Jesus Oqui.

Fizikamente, nia la hamutuk ona ho povu iha mundu ne’e. Maibé nia hanoin, matenek, dedikasaun no espíritu kredibilidade kontinua moris iha povu Ambeno nia fuan, no sai referénsia ba jerasaun foinsa’e atu kontinua nia hakat fatin hodi lori rai ne’e ba oin.

Inspirasaun

Rai-ketan Oekusi Ambeno ne’ebé jeografikamente hale’u husi territóriu Indonézia ka lokaliza iha territóriu Indonézia nia kabun laran presiza ema ida tenke iha neon-brani hodi halo rezistensia iha forma saida de’it. Saudozu João Tabes Oki alias Boenbuaf ema ida brani tebes. Nunka hakiduk pasu ida ba kotuk hodi halo rezistensia kontra okupasaun Indonézia iha Timor-Leste liliu iha Oekusi Ambeno. Atividade no movimentu klandestina hotu iha rai-ketan Ambeno sempre lidera husi Saudozu João Tabes, no situasaun balun ne’ebé imposivél atu halo, nia halo sai posivél tiha.

Ho Saudozu nia brani ne’e mak sai nu’udar inspirasaun ba povu Ambeno husi aldeia ba aldeia hodi involve maka’as liu-tan iha luta klandestina nian ne’ebé hatudu iha prova rezultadu Konsulta Populár hatudu Oekusi Ambeno mak okupa primeiru lugar iha territóriu nasionál ho 78% iha tinan-1999.

Faktu istória kulturál

Faktu istoria kulturál hatudu momoos katak, Saudozu João Tabes Oki “Boenbuaf” ninia Avo sira uluk kedas mak hein fronteira Oekusi Ambeno husi Bilu Banteta, Banila (Paut) nok Oebaha mak Tabes Neno (Teut Oki) ho Nabu Ole. Depois Ili Bobo (Ili Ana) ba hein tan fronteira Ambeno nian iha Noemuti to’o mai fali hein fronteira entre Oésilo (Poto) ho Napan-TTU, Indonézia nu’udar Neus-Matani, Eon-Matani, Neus-Mese Bitimo, Eon-Mese Bitimo.

João Tabes Oki “Boenbuaf” ho nia avo sira uluk kedas nu’udar nasionalista ida-ne’ebé forte tebes hodi defende no proteze fronteira rai-ketan Ambeno husi jerasaun ba jerasaun to’o ohin loron.

João Tabes Oki la’os liu-rai iha Ambeno Oekusi, maibé nia la’os traidor da Patria. Nia nasionalista no veteranu ida iha rai-ketan Oekusi Ambeno.

Era independensia

Tama iha era ukun rasik aan, saudozu nafatin hatudu nia dedikasaun tomak hodi partisipa iha prosesu dezenvolvimentu nasionál hanesan servi nu’udar Funsionáriu Públiku iha administrasaun Governo Timor-Leste, sai nu’udar figura rekonsiliadór entre Timoroan pro-independensia no pro-integrasaun, no sempre motiva inan-aman sira atu tenke haruka oan sira ba eskola hodi bele dezenvolve rai ne’e ba oin tuir martires sira hotu nia mehi no hakarak katak rai ne’e tenke liberta husi okupasaun ilegál no povu ne’e tenke liberta husi torturasaun oioin hodi hetan moris di’ak no dignu.

Deskansa ho hakmatek iha leten aas ba!

 

Jornalista: Abílio Elo Nini

Editór: Rafael Ximenes de A. Belo

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!