RECSI apoiu dezenvolvimentu kapasidade profisionál saúde iha atendimentu emerjénsia no kuidadu krítiku

DILI, 09 Outubru 2026 (TATOLI)–Programa Inisiativa Rejionál atu Hametin Sistema Emerjénsia no Kuidadu Krítiku (Regional Emergency and Critical Care Systems Strengthening Initiative – RECSI) husi Austrália apoia dezenvolvimentu kapasidade profisionál saúde sira iha Timor-Leste, liuliu iha atendimentu emerjénsia no kuidadu krítiku.
Kordenadór Programa RECSI, Aruna Shivan, hateten katak programa ne’e servisu hamutuk ho Ministériu Saúde no edukadór saúde sira atu identifika nesesidade profisionál saúde lokál nian, hodi hadi’a kapasidade sira iha atendimentu emerjénsia no kuidadu krítiku.
“Programa ne’e foka ba dezenvolvimentu kapasidade profisionál saúde nian liuhusi edukasaun, formasaun, observasaun profisionál no fahe koñesimentu ho instituisaun saúde sira iha Austrália,” Aruna Shivan dehan ba jornalista sira iha edifísiu Menzies, Bidau, Lesidere, Sesta ne’e.
Nia esplika katak apoiu ne’e inklui formasaun kona-ba kuidadu krítiku no utilizasaun ekografia iha fatin atendimentu (point-of-care ultrasound), hodi ajuda profisionál saúde sira atu avalia lalais kondisaun pasiente nian.
Programa RECSI mós apoia dezenvolvimentu kapasidade lideransa no abilidade profisionál saúde lokál sira, tuir nesesidade sistema saúde Timor-Leste nian.
Aruna fó ezemplu kona-ba dezenvolvimentu kursu Suporte Avansadu ba Vida (Advanced Life Support), ne’ebé prepara profisionál saúde sira atu fó asisténsia ba pasiente ho kondisaun krítika.
Nia dehan katak kursu ne’e dezenvolve hamutuk ho profisionál saúde lokál sira, tanba sira komprende di’ak liu realidade, koñesimentu no nesesidade sistema saúde iha Timor-Leste.
Programa ne’e hein katak kursu Advanced Life Support bele sai rekursu importante ida atu hadi’a kapasidade profisionál saúde sira-nian no kualidade atendimentu ba pasiente sira-ne’ebé presiza asisténsia emerjénsia.
Iha parte seluk, Koordenadór Formasaun Klínika husi Institutu Nasionál Saúde Públika Timor-Leste (INSPTL), Francisco Borges, hateten katak instituisaun ne’e hala’o workshop hamutuk ho parseiru sira husi RECSI, médiku espesialista husi Hospital Nacionál Guido Valadares (HNGV) no Servisu Nasionál Ambulánsia no Emerjénsia Médika (SNAEM), atu dezenvolve matadalan kona-ba Suporte Avansadu ba Vida.
Francisco hateten katak matadalan ne’e importante atu ajuda profisionál saúde sira atu fó atendimentu lalais no apropriadu liuhusi utilizasaun ekipamentu no ai-moruk sira tuir nesesidade pasiente nian.
“Módulu ida-ne’e importante tebes ba profisionál saúde sira, atu sira bele fó atendimentu ne’ebé lalais no avansadu liu, no utiliza ekipamentu no ai-moruk sira hodi fó asisténsia ne’ebé di’ak ba pasiente sira,” nia esplika.
Nia hatutan katak módulu ne’e dezenvolve husi ekipa timoroan rasik, ne’ebé uza referénsia husi nasaun sira seluk no adapta ba realidade no nesesidade sistema saúde Timor-Leste nian.
Francisco informa katak workshop ne’e mak etapa dahuluk iha prosesu dezenvolvimentu módulu. Depoiz workshop ne’e ramata, ekipa sei kontinua dezenvolve no reviza kurríkulu, antes hala’o teste pilotu atu avalia se módulu ne’e bele implementa iha Timor-Leste.
Nia hateten katak iha prosesu teste pilotu, ekipa sei konvida médiku no enfermeiru sira husi ospitál referál sira, inklui HNGV, atu fó komentáriu no kontribuisaun ba módulu ne’e.
Hafoin kompleta módulu sira, ekipa sei submete ba ezekutivu INSPTL atu hetan avaliasaun. Depoizde prosesu ne’e, módulu sira sei aprezenta ba Ministériu Saúde atu konsidera ba kurríkulu nasionál, molok implementa formasaun ba médiku sira-ne’ebé presta servisu diretamente ba komunidade.
Enfermeiru husi HNGV, Caetano Soares, hateten katak workshop ne’e prepara materiál formasaun kona-ba atendimentu emerjénsia kardiáku, tuir nesesidade sistema saúde Timor-Leste nian.
Nia esplika katak materiál formasaun ne’e sei kobre área importante sira, inklui Unidade Kuidadu Intensivu (Intensive Care Unit – ICU), servisu emerjénsia, anestesia no asisténsia ba pasiente antes transfere ba ospitál.
“Objetivu mak atu fó orientasaun klara ba profisionál saúde sira kona-ba prosedimentu no intervensaun apropriada bainhira atende pasiente sira ho problema kardiáku,” Caetano dehan.
Nia hatutan katak, depoizde workshop ramata, ekipa sei kontinua hakerek, kompleta no hadi’a materiál formasaun sira, antes aprezenta ba instituisaun relevante sira atu hetan análize no konsiderasaun.
Caetano afirma katak materiál ne’e importante liuliu ba atendimentu pasiente ho problema kardiáku, inklui pasiente sira-ne’ebé tarde to’o iha fasilidade saúde no presiza intervensaun imediata.
“Nu’udár profisionál saúde, ita presiza iha koñesimentu kona-ba asisténsia inisiál antes transfere pasiente ba ospitál, hodi hamenus risku komplikasaun no mate,” nia haktuir.
Formasaun ne’e mós sei fó oportunidade ba enfermeiru no profisionál saúde sira atu aumenta koñesimentu no hadi’a kapasidade iha atendimentu emerjénsia kardiáku.
Jornalista: Felicidade Ximenes
Editór: Xisto Freitas da Piedade

