Timor-Leste prontu halo ponte kooperasaun finanseira entre ASEAN no Pasífiku

DILI, 09 Outubru 2026 (TATOLI) – Banku Sentrál Timor-Leste (BCTL, sigla portugés) manifesta prontidaun hodi halo ponte ba kooperasaun finanseira entre Asosiasaun Nasaun Sudeste Aziátiku (ASEAN) no nasaun sira pasífiku nian, hodi aproveita Timor-Leste nia pozisaun tantu membru ASEAN komu membru Banku Sentrál Komunidade Pasífiku.
Governadór BCTL, Hélder Lopes, afirma katak Timor-Leste nia envolvimentu iha rejiaun rua ne’e fó oportunidade estratéjiku atu habelar ligasaun institusionál, troka esperiénsia, no kooperasaun ekonómika no finanseira transrejionál.
“Ami hanesan membru ida husi ASEAN no membru ida husi Komunidade Illa sira Pasífiku nian, tanba ne’e, Timor-Leste bele sai hanesan ponte ida ba nasaun sira husi Pasífiku hodi liga ho rejiaun aziátiku bainhira presiza”, Hélder Lopes hatete ba jornalista sira.
Nia esplika maski nasaun illa pasífiku nian balun jeografikamente izoladu, kooperasaun ho sira kaer nafatin benefísiu estratéjiku ba Timor-Leste.
Liuhusi relasaun sira-ne’e, Timor-Leste bele hametin nia rede kooperasaun finanseira no sai nu’udar sentru ba nasaun sira pasífiku nian ne’ebé buka atu habelar ligasaun ho rejiaun Sudeste Aziátiku.
Iha nia diskursu abertura, Hélder subliña katak Timor-Leste nia adezaun tomak iha ASEAN hahú iha Outubru 2025 la hamenus kompromisu nasaun nian ba Komunidade Pasífiku.
Pelu kontráriu, envolvimentu iha rejiaun rua ne’e haree hanesan loke oportunidade sira ba aprendizajen mútua no hametin konetividade ekonómika.
“Ami sei kontente bainhira Timor-Leste bele sai hanesan ponte ida entre Pasífiku ho ASEAN, bainhira bele”, nia hatete.
Nu’udar parte husi esforsu atu hametin relasaun sira ne’e, BCTL ajenda ona asinatura memorandu entendimentu (MoU) ho banku sentrál Pasífiku tolu: Fiji, Samoa, no Papua Nova-Giné.
Hélder esplika katak kooperasaun ho Fiji no Samoa sei foka ba troka informasaun no fahe koñesimentu no esperiénsia hodi hala’o knaar banku sentrál nian.
Entretantu, kolaborasaun ho Papua Nova-Giné iha foku ida ne’ebé diferente: fahe esperiénsia sira kona-ba estabelesimentu no jestaun fundu rikusoin soberanu ida.
Tuir nia, inisiativa ne’e mosu husi vizita Prezidente Repúblika Timor-Leste nian bá Papua Nova-Giné iha fulan hirak liubá, bainhira líder sira nasaun nian hatudu interese atu aprende husi esperiénsia Timor-Leste nian hodi jere Fundu Petrolíferu.
“Papua Nova-Giné iha prosesu estabelesimentu nia fundu soberanu rikusoin nian. Liuhusi kolaborasaun ne’e, ami bele fahe esperiénsia sira kona-ba oinsá estabelese no jere fundu ida hanesan ne’e ho efetivu”, nia esplika.
Hélder hatutan katak relasaun entre banku sentrál sira la’ós de’it fó oportunidade ba Timor-Leste hodi fahe esperiénsia, maibé loke mós oportunidade hodi hetan koñesimentu husi nasaun sira ho sistema finanseiru ne’ebé avansadu liu.
Nia sita Austrália no Nova Zelándia hanesan ezemplu, ne’ebé iha esperiénsia kle’an iha dezenvolvimentu teknolojia no jestaun setór finanseiru.
“Iha área balun, ita bele fahe ita-nia esperiénsia ho sira. Maibé, iha aspetu sira seluk, sira avansadu liu, nune’e ami mós bele aprende husi sira”, nia hatete.
Dirjente ne’e fiar katak troka koñesimentu no esperiénsia ne’e krusiál ba hasa’e kapasidade institusionál BCTL nian hodi implementa polítika sira ne’ebé apoia estabilidade no kreximentu ekonómiku nasionál.
Hélder hein katak Timor-Leste nia relasaun ho nasaun sira pasífiku nian sei kontinua dezenvolve ba parseria ida ne’ebé fó benefísiu mútua, enkuantu hametin nasaun nia pozisaun iha kooperasaun ekonómika no finanseira inter-rejionál.
Jornalista: Arminda Fonseca
Editora: Maria Auxiliadora

