Kualidade ár iha TL “extreme” bele fó impaktu ba saúde públika

DILI, 12 Outubru 2026 (TATOLI)—Dirasaun Nasionál Meterolojia Jeofízika (DNMG) liuhusi Resposavel Previzaun Públiku identifika kualidade ár iha Timor-Leste daudaun ne’e “extreme” ne’ebé bele fó impaktu ba saúde públiku.
Nia hateten, daudaun ne’e klima iha Timor-Leste mosu hanesan ahi-su’ar ne’ebé sei fó impaktu ba moras, insédiu no elnino “rai maran”.
“Impaktu dahuluk husi globalmente mak iha faze “Elnino” signifika katak ita-nia rai ne’e maran, no klima iha tasi manas sei fó impaktu ba iha rai ne’ebé maran tebes,” Responsavel ne’e relata ba Agência Tatoli iha nia kna’ar fatin, Kaikoli, ohin.
Nia dehan, kuaze iha territóriu Timor-Leste ne’e ár ne’ebé mak inspira ne’e ho anin ne’ebé mak maran ne’e mak bele akontese mós ba inséndiu ho persentajen boot no ema balun sai vítima liuliu iha parte Indonézia nian.
“Timor agora daudaun ita iha hela estasaun bailoro no ita-nia diresaun anin sira barak liu mai husi Austrália. Anin ne’e lori ár ne’ebé bele fó impaktu ba ita-nia rai Timor, hanesan imi observa katak ahi-su’ar ne’ebé daudaunne’e akontese hanesan kalohan maibé ne’e la’ós kalohan ida, ne’e fumasa,” nia esplika.
Tuir nia, ida-ne’e kauza mós husi erupsaun vulkánika ne’ebé akontese iha Indonézia iha fulan-Setembru nia hahú.
Tanba ne’e, nia husu ba komunidade presiza tau atensaun liuliu ba parte saúde públiku, tanba bainhira fumasa ne’e kontinua nafatin hanesan ne’e entaun sei fó impaktu ba iha saúde públiku hanesan vias respiratória, pulmonár, nune’e husu tenke tenke uza máskara.
“Tanba tuir péritu sira katak Enso ne’ebé mak ha’u dehan “Elnino” sei kontinua to’o iha fulan-Dezembru, problema ne’e akontese la’ós iha ita de’it maibé iha rejiaun tropikál sira seluk (Indonézia, Papua) no iha fatin-fatin sei akontese inséndiu,” nia haktuir.
Fumasa ida agora, nia dehan, boot liu kompara ho tinan 2018 liubá konsege akontese inséndiu iha Austrália no nia impaktu to’o ita-nia rai maibé lato’o semana ida, maibé ida agora ne’e akontese liutiha ona semana ida ona.
“Nune’e iha oras balun nia laran, ami mós sei públika informasaun ne’e ba públiku bazeia ba ami-nia observasaun kualidade ár ne’ebé mak ladun di’ak,” nia informa.
Nia dehan, atu kombate ár hirak ne’e mak presiza Evita husi moras mear, isin manas derepente, tanba kualidade ár agora iha Timor-Leste ne’e tama iha faze extreme, tanba fumasa ne’e akontese semana ida liu ona maibé iha nafatin.
Tanba ne’e, nia deha,n servisu sira atu foti kualidade ár ne’e DNMG la servisu mesak maibé kooperasaun mós parte CVTL kona-ba asaun antisipatória ne’ebé direta ho Ministériu Saúde (MS).
“Agora daudaun ami halo hela diskusaun oinsá fahe maskára ba komunidade atu antisipa antes afeta ba iha problema saúde públiku,” nia dehan.
Nia hatutan, sira mós iha plataforma Decision Suport System no Climate risk infirmation system for public health, ne’ebé la’ós públiku hotu-hotu bele asesu maibé Ministériu Saúde bele asesu hodi haree oinsá indíse temperatura ne’ebé mak iha Timor-Leste, atu sira bele foti asaun ruma ba saúde públika.
“Ne’ebé karik durante ne’e ita-nia ár fó ona impaktu ba ema hira mak moras ne’e ita-boot sira bele ba konfirma direta husi parte saúde nian,” nia afirma.
Enkuantu fonemena fumasa ne’e akontese ona hahú husi loron 17 Setembru 2026 ne’e, no kona-ba kualidade anin ne’ebé website AccuWeather hatudu iha Segunda-feira (12/10) ne’e, Índise Kualidade Anin ka Air Quality Index (AQI) iha Dili atinji ona pontu 124, ne’ebé tuir eskala plataforma ne’e tama iha kategoria la saudavel (unhealthy).
Dadus ne’e hatudu katak konsentrasaun partíkula ki’ik tebes PM2.5 to’o 44 mikrograma kada metru kúbiku. Partíkula PM2.5 mak poluente ho medida kiik tebes ne’ebé bele tama iha dalan respiratóriu bainhira ema dada iis.
Aleinde bazeia ba atualizasaun National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA) iha 08 Outubru 2026, fenomenu El Niño kontinua sai forte liután, ho probabilidade liu 83% atu kontinua iha kondisaun forte to’o forte tebes durante períodu Janeiru–Marsu 2027.
Jornalista : Alexandra da Costa
Editór : Cancio Ximenez

