Mudansa klimatika, INSPTL husu komunidade uza máskara

DILI, 12 Outubru 2026 (TATOLI)—Prezidente Institutu Nasionál Saúde Públika Timor-Leste (INSP-TL), Nevio Sarmento, husu komunidade atu kuidadu an no uza mascara bainhira la’o sai husi uma no uza oklu atu bele prevene an husi moras oioin.
Nia hato’o kestaun ne’e, relasiona ho informasaun ne’ebé fó sai katak Timor-Leste sei akontese bainhira loron naruk ka mudansa klimatika no El Niño.
“Loos duni, bainhira akontese El Niño ida-ne’e impaktu boot liu ba saúde públiku mak moras respiratóriu. Kazu Infesaun Respiratóriu Aguda (IRA) sa’e maka’as, tanba ne’e ita presiza preparasaun. La’os ba respiratóriu de’it maibé mós ba saúde matan no tilun. Barak liu mai husi respiratóriu, tanba ita dada iis maka’as bele afeta. Ne’e mak importante tebes atu ita hotu prevene no husu komunidade atu kuidadu an,” Nevio Sarmento hateten ba Jornalista sira iha Palm Spring, Fatuhada, ohin.
Nia afirma, Timor-Leste agora akontese loron-matan mean hanesan sunu rai, ahi-suar ida ne’e halo loron-matan mean la’os normál ona. Tanba ne’e, INSPTL liu husi Diresaun Nasionál Saúde Públiku apela ba povu atu kontrola nafatin saúde.
“Sé ita bele prevene uza máskara, maske ita dada iis normál hela mós, impaktu indireta ne’e iha, sei afeta ba ita-nia pulmaun, tanba ne’e ita hotu tenke tau atensaun,” nia dehan.
Nia esplika, kauza loloos husi rai-rahun la’ós de’it El Niño, tanba fenómenu loromatan mean no halo rai mosu hanesan abu-abu ne’ebé taka metin, ida ne’e iha kauza tolu ne’ebé mak importante tebes.
Dahuluk, ahi-suar husi sunu rai iha Timor-Leste rasik tanba tama ona fulan-Setembru no Outubru, komunidade balun sunu rai atu kuda batar no ai-han seluk, ka sunu duut tuan atu foun buras fali fó ba animál sira.
Daruak, impaktu husi insendiu iha Kalimantan, Indonézia. Maski Timor dook husi Kalimantan maibé anin mak lori ahi-suar mai, nune’e fó mós impaktu ba Timor-Leste liuliu iha saúde públiku no datoluk nimportante liu maka El Niño.
El Niño la’os kauza husi sunu rai, maibé El Niño ne’e fenómenu klimátiku globál ne’ebé akontese bainhira bee-tasi iha Pasífiku sentrál no loloos manas liu baibain. Bee-tasi manas ne’e muda anin no udan nia dalan iha mundu tomak.
“Tanba ne’e mak Timor-Leste hetan impaktu ,hanesan tempu bailoron naruk liu, rai manas naruk liu, udan menus. Ho mudansa klimátika ho El Niño halo ita afeta tebes, sei iha loromatan ne’ebé naruk no rai manas ne’ebé naruk. Impaktu sira ne’e hotu liu-liu ba saúde públika no impaktu ba moras respiratóriu nian boot tebes,” nia haktuir.
Tanba ne’e sei aumenta matan mean sei mosu nafatin no kazu IRA sei sa’e, nune’e mak INSPTL apela ba populasaun bainhira sai husi uma tenke uza máskara nafatin, la’os atu prevene de’it rai-rahun maibé mós atu prevene transmisaun moras husi ema ida ba ema seluk.
“Uza ókulu ka bainhira sa’e motor tenke taka vidru kapasete nian atu prevene matan, bainhira ita prevene an mak ita sei hamenus vizita sira ba ospitál no sentru saúde sira. Se ita bele prevene, ita bele hatun ona overload no vizita ba ospitál sira klíniku no mós sentru saúde sira iha Timor-Lest,” nia dehan.
Iha fatin hanesa, Reprezentante Organizasaun Saúde Mundiál iha Timor-Leste, Arvind Mathur, informa ko’alia kona-ba El Niño ne’e rasik dezafiu boot ida-ne’ebé fó estrese mentál ba ema hotu, inklui mundu tomak tanba ida-ne’e situasaun globál ida.
Rai-maran signifika bele iha menus bee, bee menus no kualidade bee aat. Bainhira bee hetan afetadu, bele mosu moras hirak ne’ebé da’et husi bee, moras husi bee ka hahán.
Nia afirma, padraun temperatura no udan mai la tuir nia tempu bele mosu moras barak liu tán ne’ebé da’et husi susuk, hanesan dengue no malaria–ne’e mak moras vector-borne.
“Ne’e mak fatin ne’ebé ita haree impaktu El Niño husi saúde fíziku to’o dezafiu boot ba saúde públiku tomak, setór privadu no mós saúde preventiva. Kondisaun hirak ne’e iha tiha ona, maibé sé padraun klimátika muda, padraun udan muda, padraun temperatura muda, entaun sei impaktu ba kondisaun saúde hirak ne’e no númeru sei sa’e,” nia dehan.
Jornalista : Felicidade Ximenes
Editór : Cancio Ximenes

