Top

PR Ramos-Horta no PM Xanana preokupa ho fenómenu El Niño no risku ahi-suar iha TL

Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão. Imajen TATOLI/Egas Cristóvão

DILI, 12 Outubru 2026 (TATOLI)–Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta, no Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, manifesta preokupasaun kona-ba fenómenu El Niño no impaktu potensiál ne’ebé bele kauza iha Timor-Leste, liuliu kona-ba menus udan, bee-moos no risku ba ambiente.

“Prezidente bolu atensaun de’it ba ita-nia preparasaun kona-ba El Niño. Ami ko’alia oituan kona-ba ida-ne’e. El Niño ne’e akontese, ita haree iha Europa tomak, rai manas to’o ahi han rai, hanesan iha España no Bélgica,” Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, hateten hafoin enkontru semanál ho Prezidente Repúblika iha Palásiu Prezidensiál Nicolau Lobato, Bairru-Pité, Dili, Segunda ne’e.

Xefe Governu esplika katak iha rejiaun Ázia, inklui Kalimantan, Indonézia, no Kuala Lumpur, Malázia, mós iha problema polusaun ar tanba ahi-suar, ne’ebé halo ambiente sai nakukun hanesan kalan.

Nia hatutan, Governu inklui ona área protejida iha enkuadramentu planeamentu territóriál nasionál, ne’ebé bandu ema atu labele halo uma no labele sunu ai iha zona sira-ne’e, hodi bele proteje klima iha rai laran. Prezidente Repúblika mós fó hanoin fila-fali kona-ba El Niño, tanba problema boot ba Timor-Leste mak bee, wainhira la udan.

Iha parte seluk, Ministériu Transporte no Komunikasaun (MTK), liuhusi Diresaun Nasionál Meteorolojia no Jeofízika (DNMG), relata katak durante loron hitu, husi 6 to’o 12 Outubru 2026, kualidade ar iha Sidade Dili la di’ak.

Tuir dadus husi estasaun automátika sira ne’ebé instala iha Aeroportu Internasionál Prezidente Nicolau Lobato, Comoro, no Ministériu Transporte no Komunikasaun, Kaikoli, situasaun ne’e relasiona ho ahi-suar ne’ebé mai husi atividade sunu-rai no ahi-han florestál iha rejiaun sira besik Timor-Leste liuliu Papua Osidentál, Indonézia.

Anin husi monsaun Austrália lori ahi-suar no partíkula poluente sira-ne’e to’o illa Timor, hodi hamenus kualidade ár no aumenta risku ba saúde públika.

Entre poluente sira-ne’ebé deteta, partíkula PM2.5 partíkula kiik ho diámetru 2,5 mikrómetru ka menus reprezenta risku boot ba saúde, tanba ninia medida kiik bele permite partíkula sira-ne’e tama kle’an to’o pulmaun. Wainhira partíkula PM2.5 iha ar aas liu, nia bele kauza irritasaun iha matan no dalan respiratóriu, mear no difikulta atu dada iis.

Aleinde ne’e, polusaun ár bele aumenta risku no agrava moras respiratóriu no kardiovaskulár.

Labarik, katuas-ferik no ema-ne’ebé sofre ona moras respiratóriu ka kardiovaskulár mak grupu vulnerável liu bainhira kualidade ár la di’ak.

DNMG informa katak, hahú husi 13 Outubru, kualidade ár bele hadi’a fali, maibé situasaun ne’e bele temporáriu de’it, tanba atividade sunu rai kontinua iha rejiaun Papua, Indonézia.

DNMG mós aviza katak iha 16 no 17 Outubru 2026, anin bele lori tan ahi-su’ar husi parte Papua, Indonézia, ba illa Timor. Situasaun ne’e bele aumenta fali polusaun ár liuliu tanba períodu ne’ebá mós hanesan ho tempu komunidade agrikultór sira iha Timor-Leste hahú ka kontinua sunu rai atu prepara to’os.

Iha situasaun ne’e, DNMG sei kontinua monitoriza kualidade ár liuhusi estasaun sira-ne’ebé disponivel, no akompaña kondisaun tempu no anin liuliu impaktu husi ahi-han florestál iha rejiaun sira besik illa Timor.

DNMG apela ba públiku atu foti medida preventiva hodi hamenus risku ba saúde durante períodu kualidade ár la di’ak liuliu ba labarik, katuas-ferik no grupu vulnerável sira.

“Medida preventiva sira-ne’e inklui uza máskara filtrante apropriadu liuliu bainhira presiza sai ba li’ur; evita halo atividade fízika intensa iha li’ur durante períodu ahi-suar barak; taka janela bainhira ahi-suar ka rai-rahun tama barak ba uma; no evita sunu lixu ka fo’er besik fatin ne’ebé labarik, katuas-ferik no ema vulnerável sira hela,” Xanana dehan.

Públiku mós husu atu buka asisténsia médika bainhira sente difikuldade atu dada i’is ka iha sintoma respiratóriu ne’ebé sai grave.

Jornalista : Hortêncio Sanchez

Editór        : Cancio Ximenes

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!